Từ các lăng mộ Pharaoh Ai Cập đến những cuộc chinh phục thuộc địa, từ hệ thống ngân hàng trung ương hiện đại đến thời đại tiền số, vàng vẫn luôn là thứ kim loại khiến con người khao khát, tranh giành và xem như biểu tượng của cải, quyền lực. Trong cuốn sách Lịch sử bí mật của vàng: Huyền thoại, tiền tệ, chính trị và quyền lực, tác giả Dominic Frisby, một cây bút và nhà bình luận tài chính người Anh, đã gọi vàng là "nhân chứng thầm lặng" của lịch sử nhân loại.
Vì sao vàng trở thành thước đo của cải suốt lịch sử?
Ngay từ chương mở đầu mang tên "Kim loại vĩnh cửu", Dominic Frisby đã lý giải vì sao vàng khác biệt so với nhiều kim loại khác. Không giống sắt bị gỉ, bạc bị xỉn hay gỗ mục nát theo thời gian, vàng gần như không thay đổi. Những món vàng Viking chôn dưới lòng đất suốt 1.500 năm hay đồ trang sức tại nghĩa địa Varna ở Bulgaria sau 6.700 năm vẫn gần như nguyên trạng. Tác giả gọi vàng là thứ "gần với sự bất tử nhất mà chúng ta có được trên trái đất này".
Người Ai Cập xem vàng là thân thể của các vị thần; thần thoại Hy Lạp gắn vàng với sự bất tử; còn nhiều nền văn minh Nam Mỹ coi vàng là mối liên kết giữa con người và vũ trụ. Theo Frisby, mục đích lớn nhất của vàng là để giữ giá và phô bày sự thịnh vượng. Trong nhiều thế kỷ, vàng từng được dùng làm nền tảng của các hệ thống tiền tệ. Dù thế giới đã rời xa bản vị vàng từ lâu, các quốc gia và người dân vẫn tiếp tục nắm giữ vàng như nơi trú ẩn của tài sản. Mỹ hiện vẫn duy trì phần lớn dự trữ ngoại hối dưới dạng vàng (8.133 tấn, đứng đầu thế giới), trong khi Trung Quốc vừa là nước sản xuất vừa là nước nhập khẩu vàng lớn nhất thế giới.
Cuốn sách dành phần lớn dung lượng để nói về khả năng giữ sức mua của vàng qua thời gian. Frisby dẫn ra nhiều so sánh lịch sử: một ounce vàng từng mua được 350 ổ bánh mỳ thời Babylon cổ đại và ngày nay vẫn có thể mua hơn 1.000 ổ; đồng dinar vàng thời kinh Koran từng mua được một con cừu, còn hiện nay có thể mua ba con. Các tranh luận quanh vàng trong sách cũng được đặt cạnh nhiều quan điểm đối lập. Warren Buffett từng châm biếm vàng là thứ được đào lên rồi lại chôn xuống, trong khi nhà kinh tế John Maynard Keynes gọi bản vị vàng là "tàn tích của thời man rợ". Đặt cạnh đó là quan điểm của George Bernard Shaw hay Herbert Hoover về vai trò của vàng trong việc bảo đảm niềm tin đối với tiền tệ và xã hội.
Mặt tối phía sau những cơn khát vàng
Trong cuốn sách, vàng xuất hiện không chỉ là tiền tệ. Theo Frisby, vàng từng thúc đẩy các cuộc khám phá, thương mại và sự hình thành của những nền văn minh mới, nhưng đồng thời cũng kéo theo chiến tranh, cướp bóc và tham vọng của con người. Ông viết vàng đã khiến con người làm "những điều xuất sắc nhất, dũng cảm nhất, sáng tạo nhất… và cũng khủng khiếp nhất".
Ánh lấp lánh của vàng từng kéo con người vượt đại dương, tiến vào những vùng đất chưa biết và tạo nên các cơn sốt vàng trong lịch sử. Nhưng đi cùng với đó là nô lệ, chiến tranh, lừa dối và tàn phá. Khi mô tả các mỏ vàng ở Ai Cập cổ đại, sử gia Diodorus Siculus viết những người lao động bị buộc làm việc "cho đến khi chết, trong tình trạng kiệt quệ vì lao khổ". Cuốn sách cũng nhắc tới cách vàng trở thành động lực phía sau nhiều cuộc chinh phục trong lịch sử. Từ Nam Mỹ tới châu Phi, việc tìm kiếm vàng từng kéo theo các cuộc xâm lược, khai thác thuộc địa và những cuộc xung đột kéo dài hàng thế kỷ. Theo Frisby, những cuộc săn tìm vàng cũng phản chiếu mặt tham lam và bạo lực của con người.
Dominic Frisby cho rằng vàng không chỉ chi phối kinh tế mà còn tác động mạnh tới tâm lý con người. "Với vàng, cảm xúc chứ không phải lý trí mới là thứ chi phối", ông viết khi nói về các cơn đầu cơ và sự mê hoặc mà kim loại này tạo ra suốt nhiều thế kỷ. Trong đời sống con người, vàng từ lâu cũng không chỉ là hàng hóa hay công cụ đầu tư, mà còn là của để dành, quà cưới hỏi và cảm giác an toàn trước bất trắc. Sau hàng nghìn năm lịch sử, vàng vẫn hiện diện trong két sắt của các ngân hàng trung ương, trong những cuộc khủng hoảng tài chính và cả tâm lý tích trữ của con người. Với Dominic Frisby, đó là lý do vàng vẫn giữ vị trí đặc biệt trong đời sống hiện đại.
