Chợ truyền thống TP.HCM đứng trước ngã rẽ: Người mua đổi thói quen, tiểu thương chật vật
Chợ truyền thống từng là trung tâm sinh hoạt mua bán quen thuộc của người dân Thành phố Hồ Chí Minh suốt nhiều thập kỷ. Tuy nhiên, vài năm trở lại đây, hình ảnh những sạp hàng tấp nập, người mua kẻ bán rộn ràng đang dần thưa vắng. Sự đổi thay này không chỉ nằm ở phía người bán mà bắt đầu rõ rệt từ phía người mua, khi thói quen tiêu dùng đang dịch chuyển nhanh chóng theo nhịp sống đô thị hiện đại.
Người mua rời chợ vì lý do gì?
Bà Nguyễn Thị Chắc, một cư dân sống gần chợ, từng quen với nhịp đi chợ mỗi ngày, nhưng giờ lại ưa chuộng siêu thị hơn. Lý do bà đưa ra không liên quan nhiều đến sở thích cá nhân, mà nằm ở cảm giác an toàn và tiện lợi. "Tôi thích siêu thị vì có thể kiểm tra hạn sử dụng, lựa chọn sản phẩm mới một cách dễ dàng. Hàng hóa được đóng gói sạch sẽ, đảm bảo vệ sinh. Thực tế, môi trường chợ truyền thống đôi khi có vấn đề về chuột, gián, ruồi kiến, khiến tôi lo ngại. Do đó, tôi ưu tiên hàng có bao bì sẵn, sản xuất trong nhà máy, mang lại sự yên tâm hơn", bà Chắc chia sẻ. Bà thừa nhận giá cả ở siêu thị có thể cao hơn một chút, nhưng điều kiện bảo quản tốt và không gian sạch sẽ khiến bà cảm thấy thoải mái.
Cùng quan điểm, chị Nguyễn Ngọc Giang Nghi cho rằng siêu thị giúp người mua chủ động hơn về giá cả và dễ dàng khiếu nại nếu có vấn đề phát sinh. "Đi siêu thị có giá niêm yết rõ ràng, giúp tôi dễ dàng lựa chọn theo ngân sách. Trong khi đó, chợ truyền thống thường không có giá niêm yết, gây khó khăn trong việc so sánh. Về vệ sinh, siêu thị đảm bảo tiêu chuẩn cao hơn. Nếu có sự cố, tôi có thể khiếu nại dễ dàng, còn ở chợ thì điều này khó khăn hơn", chị Nghi nói.
Sức hút của mua sắm online
Nếu siêu thị thu hút bằng sự minh bạch và cảm giác an toàn, thì mua sắm online lại lôi kéo người tiêu dùng bằng tốc độ và sự tiện lợi tối đa. Chỉ với vài thao tác trên điện thoại thông minh, hàng hóa có thể được giao tận nơi, từ nhu yếu phẩm hàng ngày đến các mặt hàng tiêu dùng thiết yếu.
Chị Phan Thái Bích Ly cho biết trước đây chị thường xuyên đi chợ, nhưng vài năm gần đây đã chuyển hẳn sang đặt hàng trực tuyến. "Những năm gần đây, tôi nhận thấy đặt hàng online tiện lợi hơn nhiều, vì vậy hầu hết các giao dịch mua sắm đều thực hiện qua mạng. Ai cũng bận rộn, việc đặt hàng giúp tiết kiệm thời gian đáng kể. Chỉ cần ngồi ở nhà, tôi có thể lựa chọn nhiều sản phẩm khác nhau. Nhìn trên màn hình, tôi có thể đánh giá sản phẩm qua hình ảnh và nhận xét từ người mua trước, giúp yên tâm hơn về chất lượng và giá cả. Tôi cũng không cần phải ngại ngùng khi trả giá như ở chợ", chị Ly chia sẻ.
Dù vậy, chị Ly thừa nhận vẫn cảm thấy tiếc nuối về chợ truyền thống, nhưng cảm xúc này không đủ mạnh để kéo thói quen mua sắm quay lại như trước. "Hiện tại, tôi thỉnh thoảng đi chợ để cảm nhận không khí, đặc biệt là khi đi cùng bà hoặc mẹ. Tuy nhiên, mục đích chính không phải để mua sắm, vì hầu như mọi thứ đều có sẵn trên điện thoại", chị nói thêm.
Tiểu thương đối mặt với thách thức
Ở chiều ngược lại, sự thay đổi thói quen của người mua khiến các tiểu thương phải đối mặt với thực tế khó khăn: sức mua giảm sút rõ rệt. Bà Trần Thị Thanh Nga, một tiểu thương tại chợ Hòa Hưng, cho rằng khó khăn đến từ nhiều phía. "Kinh tế khó khăn khiến người dân hạn chế chi tiêu. Thêm vào đó, sự phát triển của siêu thị và mua sắm online đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến hoạt động của chợ truyền thống", bà Nga giải thích.
Tại chợ Bàn Cờ, bà Nguyễn Bạch Thủy, tiểu thương bán rau, mô tả sự sụt giảm bằng những con số cụ thể: "Trước đây, tôi bán được mười ký cải ngọt mỗi ngày, giờ chỉ còn năm ký. Tương tự, mồng tơi và xà lách cũng bán chậm hơn nhiều. Khách hàng thường so sánh giá cả và cho rằng siêu thị cũng có giá rẻ, nên họ chuyển sang mua sắm ở đó".
Số liệu phản ánh xu hướng
Sức ép từ mua sắm online không chỉ là cảm nhận chủ quan. Các số liệu thống kê cho thấy thị trường thương mại điện tử Việt Nam đang tăng trưởng mạnh mẽ. Năm 2025, quy mô thương mại điện tử được ghi nhận khoảng 31 tỉ USD, tăng 25,5% so với năm trước. Trong 9 tháng đầu năm 2025, doanh số các sàn thương mại điện tử đạt khoảng 305.900 tỉ đồng, với gần 2,9 tỉ sản phẩm được tiêu thụ.
Theo ông Lê Phương Lĩnh, Phó Chủ tịch Câu lạc bộ Doanh nhân Việt Nam, sự phát triển của thương mại điện tử và các nền tảng bán hàng trên mạng xã hội đã thay đổi rõ rệt thói quen tiêu dùng, đặc biệt là trong giới trẻ. "Giá cả trên các sàn thương mại điện tử thường cạnh tranh, đôi khi rẻ hơn so với chợ truyền thống. Giới trẻ có xu hướng mua sắm qua các nền tảng như Shopee, TikTok, Facebook, Zalo. Chỉ cần ngồi nhà và thao tác trên điện thoại, hàng hóa sẽ được giao tận nơi. Ngay cả những mặt hàng như trà sữa, thịt bò, hay rau củ cũng có thể đặt online, khiến giới trẻ không còn quan tâm nhiều đến chợ", ông nhận định.
Giá trị còn lại của chợ truyền thống
Tuy nhiên, chợ truyền thống vẫn giữ được những giá trị đặc biệt mà mua sắm hiện đại khó có thể thay thế hoàn toàn. Bà Phạm Thị Sành, Trưởng ban quản lý chợ Hòa Hưng, cho rằng chợ có những lợi thế riêng biệt. "Người dân vào chợ có thể lựa chọn trực tiếp từng món hàng, và nếu không hài lòng, họ có thể đổi trả dễ dàng. Hầu hết mặt hàng tại chợ đều được kiểm soát nguồn gốc, đảm bảo an toàn thực phẩm. Trong khi đó, mua sắm online có thể rẻ hơn nhưng chất lượng không luôn được đảm bảo, và việc đổi trả thường phức tạp", bà Sành chia sẻ.
Với các tiểu thương, lợi thế lớn nhất của chợ vẫn là niềm tin trực tiếp và mối quan hệ thân thiết giữa người bán và người mua. Bà Nguyễn Bạch Thủy kể rằng nhiều khách hàng quen thỉnh thoảng quên mang tiền, nhưng vẫn được cho thiếu và trả sau. "Khách nói 'cô ơi con quên đem tiền', tôi vẫn cho thiếu, chừng nào có thì trả. Khách hàng rất quý mến và tin tưởng chúng tôi", bà nói.
Bài toán đổi mới cho tương lai
Giữa sự tiện lợi của mua sắm hiện đại và những giá trị gắn bó của chợ truyền thống, người tiêu dùng đang tự lựa chọn phương thức phù hợp với nhịp sống mới. Chợ truyền thống không còn là lựa chọn duy nhất, nhưng cũng chưa hoàn toàn biến mất. Vấn đề then chốt không nằm ở việc có nên giữ chợ hay không, mà là làm thế nào để chợ có thể thích ứng với dòng chảy hiện đại mà vẫn bảo tồn được bản sắc.
Theo Cục Thống kê, tính đến năm 2022, cả nước có 8.517 chợ truyền thống, trong đó 7.410 chợ thuộc hạng 3, chủ yếu phục vụ nhu cầu sinh hoạt hàng ngày. Tại TP.HCM, đầu năm 2025 có 229 chợ truyền thống, chưa kể nhiều chợ tạm và chợ tự phát với hạ tầng hạn chế. Dù gặp khó khăn, chợ truyền thống hiện vẫn đáp ứng khoảng 50–70% nhu cầu thực phẩm thiết yếu của người dân thành phố.
Tuy nhiên, Bộ Công thương đã đề xuất chuyển đổi khoảng 7.000 chợ truyền thống trên cả nước, chủ yếu là chợ hạng 2 và hạng 3, theo hướng nâng cấp cơ sở hạ tầng, tái cấu trúc mô hình hoạt động hoặc chuyển đổi công năng tại những khu chợ kém hiệu quả. Mục tiêu của đề xuất này là hiện đại hóa hạ tầng thương mại, tăng cường quản lý vệ sinh an toàn thực phẩm, và phù hợp với xu hướng tiêu dùng mới.
Những con số và phân tích trên cho thấy chợ truyền thống đang đứng trước một ngã rẽ quan trọng. Bài toán đặt ra không chỉ là giữ hay đổi, mà là đổi mới như thế nào để chợ vẫn đảm bảo sinh kế cho tiểu thương, duy trì vai trò cộng đồng và bảo tồn bản sắc văn hóa đô thị trong bối cảnh phát triển không ngừng.
