Trong bối cảnh GRDP quý I/2026 của TP.HCM tăng 8,27% - mức cao nhất trong 5 năm qua, thành phố đang nỗ lực phát triển trung tâm tài chính quốc tế, logistics và kinh tế số để tìm động lực tăng trưởng mới. Tuy nhiên, theo TS Huỳnh Thế Du, giảng viên Chính sách công tại Đại học Fulbright Việt Nam, phía sau tín hiệu tích cực này vẫn là nhiều thách thức lớn khi các động lực truyền thống đang dần suy yếu.
Nút thắt từ 'hạ tầng mềm'
Theo TS Huỳnh Thế Du, nút thắt lớn nhất của TP.HCM hiện nay không nằm ở vốn hay hạ tầng cứng, mà ở 'hạ tầng mềm' - bao gồm thể chế, năng lực quản trị và khả năng ra quyết định nhanh. Ông nhấn mạnh: “So với Singapore hay nhiều đô thị thành công trong khu vực, khoảng cách lớn nhất của TP.HCM không nằm ở tiền hay công nghệ, mà ở năng lực ra quyết định nhanh và nhất quán.”
Để bắt kịp các đô thị cạnh tranh, TP.HCM không thể chỉ dựa vào quy mô sẵn có, mà cần một khung quản trị linh hoạt, giải phóng nguồn lực cho khu vực tư nhân và chấp nhận thử nghiệm chính sách đột phá.
Động lực cũ suy yếu, động lực mới chưa đủ mạnh
TS Du cho rằng tăng trưởng hiện tại chủ yếu đến từ tiêu dùng nội địa và bất động sản, chưa phải nền tảng bền vững. Khu vực dịch vụ thiên về tiêu dùng, chưa tạo ra giá trị gia tăng cao. Các lĩnh vực như tài chính quốc tế, công nghệ hay R&D vẫn chưa đóng vai trò đáng kể. Nếu không nâng cấp cấu trúc dịch vụ, tăng trưởng chỉ dừng ở mức 'giữ nhịp'.
Thành phố đang ở giai đoạn nhạy cảm: động lực cũ (đất đai, đầu tư công, bất động sản) suy yếu, trong khi động lực mới (công nghệ, đổi mới sáng tạo) chưa đủ mạnh để thay thế. Nếu không cải cách, TP.HCM có nguy cơ rơi vào tăng trưởng trung bình và mất lợi thế cạnh tranh trong khu vực.
Thể chế - 'vật cản vô hình' lớn nhất
Theo TS Du, 'vật cản vô hình' lớn nhất hiện nay là thể chế, nhưng không phải ở văn bản mà ở cách thực thi. Chi phí thủ tục cao, thời gian kéo dài và tính bất định khiến doanh nghiệp e ngại. Bộ máy vẫn vận hành theo tư duy tăng trưởng cũ, trong khi nền kinh tế đã chuyển sang giai đoạn mới đòi hỏi quản trị nhanh, linh hoạt và chấp nhận thử nghiệm.
Hệ thống chưa cho phép dòng vốn lưu thông hiệu quả. Doanh nghiệp không thiếu nhu cầu đầu tư, ngân hàng không thiếu thanh khoản, nhưng cả hai đều bị chặn bởi rủi ro pháp lý. Nhiều dự án mất nhiều năm để hoàn tất thủ tục, khiến chi phí gia tăng, cơ hội bị bỏ lỡ. Tư duy quản lý nặng về 'tránh sai' hơn là tạo giá trị, khiến bộ máy có xu hướng đứng yên để an toàn.
Ba điểm then chốt để đổi mới thể chế
TS Du đề xuất TP.HCM cần một khung thể chế khác biệt với ba điểm then chốt:
- Quyền tự chủ đủ lớn để ra quyết định nhanh, đặc biệt trong đầu tư và tài chính.
- Cơ chế xử lý dứt điểm các dự án treo - nguồn lực lớn đang bị lãng phí.
- Giảm rủi ro pháp lý cho khu vực tư nhân, vì khi doanh nghiệp còn tâm lý sợ sai, sẽ khó có đầu tư mới.
Bên cạnh đó, thành phố cần chuyển từ tư duy 'xin - cho' sang tư duy phục vụ và kiến tạo phát triển; thay đổi cơ chế phối hợp giữa các sở ngành để giảm tầng nấc thủ tục; và chấp nhận cơ chế thử nghiệm chính sách để không đi sau các đô thị cạnh tranh.
Trung tâm tài chính và logistics: Cần hạ tầng mềm
Về mục tiêu phát triển Trung tâm Tài chính Quốc tế, TS Du cho rằng điều quan trọng nhất không phải hạ tầng cứng mà là niềm tin vào hệ thống pháp lý. Nhà đầu tư quốc tế quan tâm ba yếu tố: pháp luật minh bạch, quyền lợi được bảo vệ và việc rút vốn thuận lợi. Cả ba tiêu chí này vẫn chưa đạt chuẩn quốc tế.
Thành phố cần xác định lợi thế cạnh tranh riêng, tập trung vào fintech, tài chính xanh và dịch vụ tài chính cho nền kinh tế số, thay vì cạnh tranh trực diện với Singapore. Đối với logistics, các dự án cảng biển lớn là nền tảng, nhưng yếu tố quyết định là khả năng kết nối và điều phối chuỗi cung ứng khu vực. Hiện TP.HCM chú trọng hạ tầng cứng nhưng chưa thực sự chú trọng hạ tầng mềm như số hóa logistics, thu hút tập đoàn vận hành chuỗi toàn cầu.
Bốn yếu tố của 'hạ tầng mềm'
Theo TS Du, 'hạ tầng mềm' gồm ít nhất bốn yếu tố: dữ liệu, chất lượng nguồn nhân lực, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo và niềm tin thể chế. Một đô thị hiện đại phải vận hành trên nền tảng dữ liệu mở và khả năng chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan, doanh nghiệp.
TP.HCM hiện thiếu nhân lực chất lượng cao trong tài chính quốc tế, AI, logistics thông minh, quản trị chuỗi cung ứng. Hệ sinh thái đổi mới sáng tạo còn rời rạc, chưa kết nối chặt chẽ giữa startup, viện nghiên cứu, trường đại học và doanh nghiệp. Niềm tin thể chế là yếu tố quan trọng nhưng thường bị bỏ quên.
TS Du nhấn mạnh: “Hạ tầng cứng giúp nền kinh tế vận hành, còn hạ tầng mềm mới quyết định nền kinh tế có thể tăng tốc đến đâu.”
Năm trụ cột cho tăng trưởng hai chữ số
Để duy trì tăng trưởng hai chữ số trong dài hạn, TP.HCM cần tập trung vào năm trụ cột:
- Kinh tế số và AI - động lực quan trọng nhất để nâng cao năng suất.
- Logistics và chuỗi cung ứng khu vực - tận dụng lợi thế vị trí.
- Tài chính quốc tế - đặc biệt fintech, tài chính xanh, thị trường vốn.
- Công nghiệp công nghệ cao và đổi mới sáng tạo - thay vì gia công giá trị thấp.
- Phát triển vùng đô thị tích hợp - TP.HCM là hạt nhân của siêu vùng kinh tế phía Nam.
Tuy nhiên, điều tiên quyết vẫn là cải cách thể chế. Bởi cạnh tranh giữa các đô thị không còn là cạnh tranh về đất đai hay vốn, mà là cạnh tranh về chất lượng quản trị và khả năng giải phóng nguồn lực xã hội.
