Chỉ vài tháng trước, trong các hội nhóm thiết kế và quay dựng freelance, người ta dễ dàng bắt gặp những bài đăng với mức giá cực thấp: trọn gói thiết kế logo quán ăn, trà sữa 99.000 đồng; banner, poster khuyến mãi 150.000 đồng; video clip social, short video giá rẻ nhận file trong ngày. Đa phần ở mức giá thấp khiến nhiều người mặc định thiết kế chỉ là công việc ngồi máy tính vài giờ là xong. Chính khách hàng cũng không hiểu vì sao một logo hay video quảng cáo lại có giá tiền triệu, thậm chí vài chục triệu đồng.
Nghề sáng tạo cần được trả về đúng giá
Khi bản quyền được siết chặt, những báo giá 100.000 - 200.000 đồng không thể tồn tại. Đằng sau sự tăng giá không chỉ là chuyện designer muốn hét giá, mà là cả ngành công nghiệp sáng tạo phải trả chi phí thật cho những thứ từng bị xem nhẹ: tiền bản quyền, công cụ sáng tạo, chất xám và thời gian nghiên cứu.
Anh Đức Lê, designer freelancer 5 năm kinh nghiệm tại TP.HCM, chia sẻ: “Khách hàng quen với giá rẻ vì họ không nhìn thấy phần chìm phía sau sản phẩm. Một file thiết kế bây giờ có thể dùng font mất phí, stock image, plugin, AI, nhạc nền có license. Nếu làm đúng luật, chi phí đầu vào đã khác hoàn toàn.”
Nhiều production house đã thay đổi cách báo giá. Chị P.M.P (36 tuổi, Phó Giám đốc agency media tại TP.HCM) nhận định trước đây nhiều đơn vị cạnh tranh bằng cách cắt giảm phần khó nhìn thấy, dùng tài nguyên miễn phí. “Ngày trước khách hỏi sao video 5 triệu mà chỗ khác làm 2 triệu. Nhưng bây giờ nếu video bị đánh bản quyền nhạc, hình ảnh AI dính tranh chấp, rủi ro thuộc về cả agency lẫn nhãn hàng. Không ai còn dám làm kiểu lụi như trước nữa.”
Sự thay đổi này diễn ra cùng lúc với việc các nền tảng lớn tăng cường kiểm soát nội dung. Hệ thống quét tự động trên mạng xã hội, nền tảng video hay kho tài nguyên số dễ dàng phát hiện vi phạm và đánh gậy kênh chỉ trong một nốt nhạc. Từ sau công văn siết chặt bản quyền và hàng loạt vụ bắt giữ vi phạm, nhiều doanh nghiệp, nhãn hàng đã chú ý hơn tới rủi ro pháp lý và hình ảnh thương hiệu.
Thị trường sáng tạo Việt Nam từng tồn tại nghịch lý: khách hàng yêu cầu sản phẩm độc quyền, đẳng cấp nhưng lại mặc định giá thiết kế phải rẻ vì không coi trọng sản phẩm sáng tạo. “Trong nhiều năm, ngành sáng tạo bị kéo vào cuộc đua phá giá. Khi giá xuống quá thấp, người làm chỉ còn cách tăng số lượng, giảm thời gian đầu tư hoặc dùng tài nguyên không hợp pháp. Việc siết bản quyền buộc thị trường quay về giá trị thật của lao động sáng tạo”, chị P.M.P nói thêm.
Ở góc độ tích cực, nhiều người cho rằng đây là bước chuyển cần thiết để nghề sáng tạo được nhìn nhận đúng giá trị. Khi khách hàng buộc phải trả tiền cho bản quyền và chất xám, designer có cơ hội thoát khỏi vòng xoáy làm xuyên đêm nhưng thu nhập thấp.
Dần quen với văn hóa trả phí cho nội dung bản quyền
Quá trình siết chặt bản quyền tạo cú sốc tâm lý với thị trường, đặc biệt là khách hàng doanh nghiệp nhỏ quen với giá thấp. Nhiều người vẫn hỏi vì sao một logo có thể lên tới vài triệu, hay video social media ngắn lại có giá hàng chục triệu đồng.
Theo giới chuyên môn, người mua trả tiền không chỉ cho một file thiết kế, mà là toàn bộ hệ sinh thái phía sau: ý tưởng, nhân sự, thiết bị, phần mềm, bản quyền và trách nhiệm pháp lý nếu xảy ra tranh chấp.
Chị Huỳnh Nhung (34 tuổi, kiến trúc sư) chia sẻ: “Gần đây tôi cập nhật báo giá mới và giải thích cho đối tác hiểu vì sao phải trả thêm 20-30% để đảm bảo tính chính thống khi giao file thiết kế cho chủ nhà. Sau này, khi đăng tải hình ảnh hay dựng video quảng cáo, chúng tôi sẽ tự tin hơn mà không lo vấn đề bản quyền.”
Ở góc nhìn doanh nghiệp, chị Thu Thảo (34 tuổi, TP.HCM) cho biết: “Công ty tôi chủ động cho nhân viên dùng phần mềm bản quyền từ nhiều năm trước. Nhiều hãng có chính sách mua bản quyền phân cấp theo nhu cầu, vị trí làm việc. Việc siết chặt này không ảnh hưởng đến guồng vận hành chung. Tôi tin khách hàng chân chính, tôn trọng sản phẩm sẽ không ngại chi trả. Quan trọng là bạn phải làm cho họ thấy đồng tiền bỏ ra xứng đáng.”
Ông Nguyễn Thúc Khoa, chuyên gia tư vấn chiến lược về sở hữu trí tuệ và M&A, phát biểu: “Không có nền công nghiệp sáng tạo nào lớn mạnh khi người dùng không có thói quen trả tiền cho nội dung. Hàn Quốc, Nhật Bản, Mỹ đều đi qua giai đoạn siết chặt bản quyền mạnh tay trước khi ngành nội dung cất cánh. Đây là con đường bắt buộc.”
Thói quen trả phí cho nội dung số đang dần phổ biến ở giới trẻ Việt Nam. Chị Phạm Dung (32 tuổi, nhân viên văn phòng tại TP.HCM) cho biết đã duy trì các dịch vụ giải trí có bản quyền vài năm qua. “Tôi mua gói Netflix, trả tiền YouTube Premium, Spotify 2-3 năm nay. Tuy tốn kém nhưng tôi bớt trà sữa, cà phê, tụ tập bạn bè hoặc nhận thêm việc để chi trả. Việc trả tiền giúp tôi có trải nghiệm tốt hơn, không bị quảng cáo làm gián đoạn.”
Khi ngành sáng tạo bước vào thời kỳ minh bạch hơn về bản quyền, những báo giá 100.000 - 200.000 đồng sẽ dần trở thành chuyện xưa của một giai đoạn thiếu chuẩn hóa và cạnh tranh bằng giá rẻ.
