Cuộc Chiến Kinh Tế Giữa Mỹ, Israel Và Iran: Đối Đầu Trên Mặt Trận Tài Chính Và Năng Lượng
Xung đột tại Trung Đông giữa liên minh Mỹ - Israel và Iran không chỉ dừng lại ở những cuộc đụng độ quân sự mà còn mở ra một mặt trận kinh tế đầy căng thẳng. Cuộc tấn công lớn của Mỹ và Israel vào Iran hôm 28/2, dẫn đến cái chết của Lãnh tụ Tối cao Ali Khamenei, đã khiến Tehran tuyên bố đáp trả quy mô chưa từng có, châm ngòi cho một cuộc chiến trường kỳ với nguy cơ leo thang thành xung đột liên khu vực, gây ảnh hưởng nghiêm trọng đến kinh tế toàn cầu.
Mỹ Nắm Thế Chủ Động Với Lợi Thế Năng Lượng Và Tài Chính
Trong tam giác quan hệ này, Mỹ đóng vai trò then chốt với khả năng cô lập đối thủ mà không cần hiện diện quân sự toàn diện. Khác biệt lớn so với các cuộc khủng hoảng dầu mỏ trước đây là vị thế năng lượng mới của Washington. Theo Cơ quan Thông tin Năng lượng Mỹ (EIA), Mỹ hiện là nhà sản xuất và xuất khẩu ròng dầu thô lớn nhất thế giới, tạo ra một lớp đệm tài khóa vững chắc trước biến động giá dầu. Khi giá dầu Brent có nguy cơ chạm 100 USD/thùng do căng thẳng tại eo biển Hormuz, thặng dư thương mại năng lượng của Mỹ tăng mạnh, giúp chính quyền Tổng thống Donald Trump duy trì lập trường cứng rắn.
Chuyên gia kinh tế tại Goldman Sachs cho biết, mỗi lần giá dầu tăng 10 USD, GDP của Mỹ có thể được hỗ trợ thêm khoảng 0,1% nhờ doanh thu từ xuất khẩu năng lượng. Bên cạnh đó, sức mạnh tài chính của Mỹ thể hiện qua các lệnh trừng phạt thứ cấp áp đặt từ tháng 1/2026, triệt hạ khả năng tiếp cận USD của các thực thể kinh tế giao dịch với Tehran. Tuy nhiên, gánh nặng ngân sách từ viện trợ quân sự cho Israel, ước tính ít nhất 17,9 tỷ USD kể từ tháng 10/2023, đang tạo áp lực lên thâm hụt tài khóa và có thể đe dọa xếp hạng tín nhiệm trong dài hạn.
Israel: Kỳ Tích Kinh Tế Dưới Áp Lực Chiến Tranh
Israel đại diện cho một mô hình kinh tế đặc thù, với tăng trưởng dựa trên đổi mới sáng tạo ngay trong bối cảnh chiến tranh thường trực. Theo báo cáo của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và OECD, kinh tế Israel được dự báo tăng trưởng ấn tượng 4,9% trong năm 2026, bất chấp các cú sốc địa chính trị. Sự bền bỉ này đến từ dòng vốn mạo hiểm tiếp tục chảy vào startup công nghệ và mức dự trữ ngoại hối kỷ lục hơn 230 tỷ USD.
Tuy nhiên, thách thức lớn là chi phí quốc phòng đã vọt lên 7-8% GDP, vượt xa mức trung bình 4,5% trước xung đột. Việc triệu tập hàng trăm nghìn lao động trình độ cao từ lĩnh vực công nghệ sang lực lượng dự bị đã làm đình trệ hoạt động nghiên cứu và phát triển (R&D). Nếu các mỏ khí đốt như Leviathan bị tấn công, nguồn thu từ xuất khẩu khí sang châu Âu có thể bị tê liệt, đẩy Israel vào nguy cơ suy thoái.
Iran Trong Tâm Thế Kháng Chiến Với Nguy Cơ Tồn Vong
Đối diện với Mỹ và Israel là một Iran đang đối mặt với nguy cơ tồn vong lớn nhất kể từ cuộc cách mạng năm 1979. Theo Ngân hàng Thế giới, kinh tế Iran được dự báo trải qua khủng hoảng nghiêm trọng trong năm 2026 với lạm phát phi mã chạm ngưỡng 60%. Cái chết của Lãnh tụ Khamenei đã tạo ra khoảng trống quyền lực và sự tê liệt trong cơ chế điều hành tỷ giá.
Chiến lược xuất khẩu dầu ngầm thông qua đội tàu ma đang bị Mỹ siết chặt, với lượng dầu cập cảng Trung Quốc giảm xuống còn 1,1 triệu thùng/ngày trong tháng 2/2026. Quân bài quyền lực nhất của Iran là eo biển Hormuz, nơi trung chuyển 20% lượng dầu toàn cầu. Việc đóng cửa eo biển này có thể đẩy giá khí gas châu Âu tăng gấp 3 lần, kích hoạt khủng hoảng năng lượng diện rộng. Tuy nhiên, Tehran cũng phải trả giá đắt khi mất nguồn thu từ dầu mỏ, ước tính đạt 2,7 tỷ USD trong tháng 11/2025, làm suy yếu khả năng tài trợ cho lực lượng ủy nhiệm.
Chuyên gia tiền tệ Brad Setser nhận định, sự sụt giảm của đồng Rial trên thị trường tự do cho thấy niềm tin vào hệ thống tài chính Iran đang sụp đổ. Nếu không xử lý kịp thời lạm phát và đứt gãy nguồn cung, Iran có thể rơi vào bất ổn xã hội nghiêm trọng, đe dọa nền chính trị được xây dựng suốt gần 40 năm qua.
Tác Động Toàn Cầu Và Bài Học Cho Các Nền Kinh Tế
Cuộc chiến kinh tế này không chỉ ảnh hưởng đến các bên trực tiếp mà còn tác động sâu rộng đến kinh tế toàn cầu. Giá dầu tăng vọt, thị trường tài chính biến động mạnh, và chuỗi cung ứng năng lượng bị đứt gãy là những hệ lụy khó tránh khỏi. Các nền kinh tế với độ mở lớn, như Việt Nam, cần cập nhật kiến thức và hiểu biết về xu hướng kinh tế thế giới để ứng phó kịp thời.
Trong bối cảnh phức tạp này, việc nghiên cứu các mô hình kinh tế và chiến lược đối phó từ các cuộc xung đột trở nên quan trọng hơn bao giờ hết, giúp các quốc gia chủ động trong việc bảo vệ nền kinh tế trước những cú sốc từ bên ngoài.
