Theo các chuyên gia, việc cho phép phân bổ các khoản chi phí hoặc phần lỗ chưa được tính đủ vào giá điện là cần thiết nhưng không thể biến giá điện thành nơi gánh toàn bộ khoản lỗ. Điều này được đưa ra trong bối cảnh Bộ Công Thương đề xuất sửa đổi Luật Điện lực, cho phép phân bổ dần các chi phí hợp lý, hợp lệ chưa được bù đắp vào các lần điều chỉnh giá điện tiếp theo.
Đề xuất phân bổ lỗ EVN vào giá điện
Trong hồ sơ gửi Bộ Tư pháp thẩm định về Luật Điện lực sửa đổi, Bộ Công Thương đề xuất bổ sung quy định: trường hợp các chi phí hợp lý, hợp lệ phục vụ sản xuất, cung ứng điện chưa được bù đắp đầy đủ trong các lần tính toán, điều chỉnh giá điện bán lẻ bình quân thì được phân bổ vào các lần tính toán, điều chỉnh giá bán lẻ điện bình quân tiếp theo. Dự thảo cũng sửa đổi nguyên tắc điều hành giá điện theo hướng giá bán lẻ điện phải bù đắp chi phí hợp lý, hợp lệ với lợi nhuận hợp lý để bảo toàn, phát triển vốn kinh doanh của doanh nghiệp.
Theo cơ quan soạn thảo, đề xuất này xuất phát từ thực tế Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) thua lỗ lớn trong giai đoạn 2022-2023 khi giá than, khí, dầu và nhiều yếu tố đầu vào tăng mạnh, trong khi giá điện chưa được điều chỉnh tương ứng nhằm phục vụ mục tiêu kiểm soát lạm phát và hỗ trợ phục hồi kinh tế sau đại dịch COVID-19.
Cần tách bạch chi phí khách quan
Trao đổi với phóng viên, PGS, TS. Ngô Trí Long cho rằng việc bổ sung cơ chế xử lý các khoản chi phí hợp lý, hợp lệ chưa được tính đúng, tính đủ vào giá điện cần được nhìn nhận khách quan và toàn diện, bởi đây không chỉ là vấn đề tài chính của EVN mà còn liên quan trực tiếp tới an ninh năng lượng quốc gia và ổn định kinh tế vĩ mô. Ông Long nhấn mạnh không thể xử lý vấn đề theo hướng cực đoan cứu EVN bằng mọi giá, hoặc tiếp tục giữ giá điện thấp bằng cách để ngành điện kéo dài tình trạng thua lỗ. Cả hai cách tiếp cận đều không bền vững.
"Điện là đầu vào thiết yếu của nền kinh tế nên nếu giá bán lẻ không phản ánh đúng chi phí sản xuất, truyền tải, phân phối và mua điện, ngành điện sẽ suy giảm năng lực tài chính, khó đầu tư nguồn và lưới điện, từ đó đe dọa an ninh cung ứng điện trong dài hạn. Nhưng ngược lại, nếu mọi khoản lỗ đều được đưa thẳng vào giá bán lẻ điện thì doanh nghiệp và người dân sẽ chịu áp lực lớn, kéo theo tác động dây chuyền tới lạm phát, chi phí sản xuất và sức cạnh tranh của nền kinh tế", ông Long nói.
Theo vị chuyên gia kinh tế, nguyên tắc quan trọng nhất là phải tính đúng, tính đủ các chi phí hợp lý, hợp lệ, nhưng không được hợp thức hóa mọi khoản lỗ và càng không thể dồn cục toàn bộ gánh nặng sang người tiêu dùng. Đặc biệt, không nên để luật trở thành giấy thông hành để mọi khoản lỗ tự động chuyển vào giá điện.
Ông Long cho rằng chỉ các khoản chi phí hợp lý, hợp lệ, được kiểm toán độc lập và cơ quan có thẩm quyền thẩm định mới có thể xem xét phân bổ vào giá điện. Do đó, cần tách bạch rõ chi phí khách quan do biến động nhiên liệu, tỷ giá và cơ chế điều hành với các khoản phát sinh từ quản trị chưa hiệu quả, đầu tư dàn trải hoặc vận hành chưa tối ưu, tránh để người tiêu dùng phải trả thay cho những chi phí chưa được kiểm chứng đầy đủ.
Không thể biến giá điện thành túi chứa mọi bất cập
Về hướng xử lý các khoản lỗ do chưa được tính các chi phí hợp lý, hợp lệ, PGS, TS. Ngô Trí Long cho rằng cần phải theo lộ trình phù hợp để tránh gây sốc giá điện. Ngoài ra, Nhà nước cần tính tới các công cụ tài khóa đối với phần chi phí mang tính nhiệm vụ chính sách, trong khi EVN phải tiếp tục tiết giảm chi phí, tái cơ cấu tài chính và nâng hiệu quả đầu tư, vận hành. "Giá điện chỉ là một phần lời giải, không phải chiếc túi để chứa mọi bất cập", ông Long nhấn mạnh.
Về dài hạn, theo vị chuyên gia, cải cách thị trường điện phải đi cùng cải cách giá điện. Muốn có giá điện hợp lý cần thúc đẩy thị trường điện cạnh tranh hơn, minh bạch hơn trong cơ chế mua bán điện, giảm độc quyền tự nhiên ở những khâu có thể cạnh tranh, đồng thời nâng chất lượng quy hoạch nguồn - lưới và thúc đẩy đầu tư vào năng lượng tái tạo, lưu trữ và truyền tải điện.
Theo chuyên gia, không thể để toàn bộ rủi ro chuyển sang người tiêu dùng, nhưng cũng không thể để EVN chịu lỗ kéo dài gây mất khả năng đầu tư nguồn điện và lưới điện.
Đồng quan điểm từ các chuyên gia
Đồng quan điểm, chuyên gia năng lượng Nguyễn Huy Hoạch cho rằng, về nguyên lý tài chính, việc cho phép phân bổ các khoản chi phí hoặc phần lỗ chưa được tính đủ vào giá điện là cần thiết, bởi ngành điện khó có thể vận hành bền vững nếu kéo dài tình trạng bán dưới giá thành. Theo ông Hoạch, bài toán đặt ra là phải bảo đảm hài hòa lợi ích giữa Nhà nước, doanh nghiệp điện lực và người sử dụng điện. "Không thể để toàn bộ rủi ro chuyển sang người tiêu dùng, nhưng cũng không thể để EVN chịu lỗ kéo dài gây mất khả năng đầu tư nguồn điện và lưới điện", ông Hoạch nhận định.
Trong góp ý gửi cơ quan soạn thảo, Bộ Tài chính cũng cho rằng trong bối cảnh ngành điện có nhiều đặc thù về điều hành giá và hạch toán chi phí, việc xây dựng cơ chế bảo toàn và phát triển vốn nhà nước tại doanh nghiệp điện lực là cần thiết, nhất là khi vẫn còn các khoản chi phí chưa được tính hết vào giá điện. Tuy nhiên, Bộ Tài chính đề nghị phải làm rõ cơ chế xử lý các khoản chi phí chưa được đưa vào giá điện, đồng thời xác định rõ trách nhiệm của doanh nghiệp trong quản trị và kiểm soát chi phí sản xuất kinh doanh, tránh tình trạng chuyển các khoản lỗ hoặc chi phí phát sinh do hoạt động kém hiệu quả sang giá điện để người dân và doanh nghiệp sử dụng điện phải gánh chịu. "Không thiết kế cơ chế chính sách làm suy giảm hiệu quả sử dụng vốn nhà nước hoặc chuyển rủi ro kinh doanh của doanh nghiệp sang Nhà nước hoặc người tiêu dùng", Bộ Tài chính lưu ý.
Theo Bộ Công Thương, khoản lỗ lũy kế của EVN trong hai năm 2022-2023 khoảng 50.029 tỷ đồng. Năm 2024 và 2025, EVN cho biết các hoạt động sản xuất kinh doanh của tập đoàn đã được cải thiện đáng kể và đến hết năm 2025 số lỗ lũy kế của Công ty mẹ - EVN còn khoảng 5.611 tỷ đồng.
