Thầy giáo già hồi sinh giống lúa gạo đỏ Hồng Ngọc Óc Eo sau 20 năm lai tạo
Gạo đỏ từ giống lúa mùa đã gắn bó hàng trăm năm với nông dân miền Tây nhờ hương vị thơm ngon và khả năng thích nghi thổ nhưỡng bền bỉ. Tuy nhiên, trước sự phát triển ồ ạt của các giống lúa cao sản, nhiều giống lúa mùa lâu đời dần bị lãng quên. Trong bối cảnh đó, thầy giáo Danh Văn Dưỡng (75 tuổi, ngụ xã Óc Eo, Giang - trước đây là thị trấn Óc Eo, huyện Thoại Sơn, An Giang) đã âm thầm phục tráng và lai tạo để hồi sinh giống lúa cho gạo đỏ mang tên Hồng Ngọc Óc Eo.
Khởi nguồn từ 6 hạt giống quý và hành trình 20 năm
Trong "ngân hàng" 3.000 giống lúa mùa Nam Bộ, giống Tàu Binh nổi tiếng với sức sống phi thường, cho ra gạo đỏ, nhưng đã bị thất truyền suốt 30 năm do năng suất thấp. Năm 2004, thầy Danh Văn Dưỡng, khi đó đang giảng dạy tại Trường THPT Vọng Thê, được tặng 6 hạt lúa Tàu Binh từ bạn bè làm nông nghiệp. Đây chính là khởi đầu cho cuộc hành trình hơn 20 năm phục tráng giống quý.
Sau giờ lên lớp, thầy Dưỡng dành thời gian tham gia các lớp kỹ thuật chọn tạo giống do Trung tâm khuyến nông An Giang tổ chức. Với kiến thức sách vở và sự tỉ mỉ, thầy đã vượt qua 20.000 nông dân cùng thời để hoàn thiện kỹ thuật lai tạo. Thầy chia sẻ: "Ngày xưa, làm lúa mùa chỉ thu hoạch được 100 kg/công, không đủ ăn nên khó bán. Tôi nghĩ phải tạo ra giống lúa mới năng suất cao, vừa thơm ngon, vừa chống chịu được sâu bệnh".
Quá trình lai tạo đầy thử thách
Để tạo ra giống lúa mới, thầy Dưỡng kết hợp Tàu Binh - "người bố" kiên cường với khả năng sinh trưởng trong mọi điều kiện từ ngập lũ, phèn, hạn và kháng bệnh tốt, nhưng có nhược điểm là thân thô, cơm khô và chu kỳ sinh trưởng dài 8 tháng. Để cân bằng chất lượng và năng suất, thầy chọn Jasmine 85 làm "người mẹ" với hương thơm dịu, cơm dẻo, được thị trường ưa chuộng.
Thế hệ F1 ra đời không đồng nhất, với hạt giống bố, mẹ và những hạt lai tạp. Từ đó, thầy tiếp tục chọn lọc và lai với giống OM 4926 (giàu sắt, thời gian sinh trưởng ngắn) để khắc phục hạn chế của lúa mùa. Sau 12 mùa thử nghiệm, giống lúa Hồng Ngọc Óc Eo chính thức ra đời, hội tụ các phẩm chất ưu việt. Thầy Dưỡng giải thích: "Tôi đặt tên là Hồng Ngọc Óc Eo để thể hiện màu sắc đặc thù của hạt gạo và mang tên vùng đất đã sinh ra nó".
Đặc điểm nổi bật và thành công ban đầu
Hồng Ngọc có thời gian sinh trưởng khoảng 95 ngày, năng suất từ 7-9 tấn/ha, vượt xa nhiều giống lúa mùa truyền thống. Hạt gạo màu đỏ hồng, giàu Omega 3, Omega 6, amino acid, protein và vi lượng. Thầy Dưỡng tự hào: "Hạt gạo đỏ hồng từ vỏ đến ruột, nhai sống cũng thơm và rít chân răng. Cơm sôi là hương thơm lan khắp nhà, để qua hôm sau vẫn dẻo thơm như mới nấu".
Nông dân Lê Thanh Phong, người đầu tiên gieo giống lúa Hồng Ngọc trên cánh đồng Óc Eo, cho biết: "Lúa cứng cây lắm, vụ hè thu mà không đổ ngã. Nó kháng sâu bệnh tốt, giảm chi phí sản xuất rõ rệt". Năm 2012-2013, Hồng Ngọc trở thành giống chủ lực tại huyện Thoại Sơn cũ, với doanh nghiệp ký bao tiêu giá tối thiểu 6.000 đồng/kg. Năm 2014, giống lúa này được mang sang tỉnh Champasak (Lào) sản xuất trên diện tích 100 ha, đạt năng suất trung bình 6 tấn/ha dù đất khô cằn.
Mở rộng và thách thức hiện tại
Sau thành công của Hồng Ngọc, thầy Dưỡng tiếp tục nghiên cứu và lai tạo, tạo ra thêm hai giống lúa trong "gia đình" Óc Eo: Óc Eo 8 gạo trắng, thơm dẻo và Huyền Ngọc gạo tím đen giàu anthocyanin. Cả ba giống đều có ưu điểm cứng cây, chống sâu bệnh, ít cần thuốc bảo vệ thực vật.
Hiện nay, lúa giống Hồng Ngọc Óc Eo có giá 15.000-16.000 đồng/kg, lúa tươi khoảng 8.000 đồng/kg, và gạo thành phẩm dao động 30.000-40.000 đồng/kg. Tuy nhiên, diện tích liên kết sản xuất đã giảm mạnh từ khoảng 200 ha xuống còn 4-5 ha, chủ yếu phục vụ nhu cầu tiêu thụ tại địa phương. Bà Trương Thị Hà, Phó giám đốc Trung tâm giống nông lâm ngư nghiệp An Giang, đánh giá: "Phân tích chỉ số cho thấy Hồng Ngọc có hàm lượng vitamin và khoáng chất như protein, sắt, canxi, vitamin E và B1 vượt trội so với các giống khác. Giống này đã được cấp bằng bảo hộ và doanh nghiệp bao tiêu với diện tích 200 ha".
Triển vọng và trăn trở
Nhờ giá trị dinh dưỡng cao, màu sắc bắt mắt và phù hợp với xu hướng thực dưỡng, gạo Hồng Ngọc đang dần trở thành "đặc sản có danh" của An Giang. Tuy nhiên, thầy Dưỡng vẫn trăn trở về con đường phát triển của giống lúa này. Dù đã xây dựng được thương hiệu, Hồng Ngọc chưa thể sản xuất đại trà do thói quen tiêu dùng gạo trắng vẫn chiếm ưu thế trên thị trường. Hiện tại, giống lúa này chủ yếu được gieo trồng theo đơn đặt hàng chuyên biệt của doanh nghiệp thực dưỡng.
Ở tuổi 75, thầy Danh Văn Dưỡng bày tỏ: "Tôi chỉ mong Hồng Ngọc được thế hệ sau nhân rộng. Bởi giống này tốt lắm, hợp với đất miền Tây, chịu phèn, chịu hạn, chịu sâu bệnh". Sự ra đời của Hồng Ngọc Óc Eo không chỉ là thành công khoa học, mà còn là biểu tượng cho tinh thần sáng tạo của nông dân miền Tây, biến nguồn gien quý thành những phiên bản đáp ứng tiêu chuẩn thị trường hiện đại.
