Phát triển nuôi trồng thủy sản hồ chứa: Mục tiêu 16 nghìn tỷ đồng và giải pháp bền vững
Đề án phát triển nuôi trồng thủy sản hồ chứa giai đoạn 2026-2030 đặt ra những mục tiêu đầy tham vọng, hướng tới việc khai thác hiệu quả nguồn tài nguyên mặt nước rộng lớn của Việt Nam. Theo đó, đến năm 2030, sản lượng dự kiến đạt hơn 260 nghìn tấn mỗi năm, với tổng giá trị khoảng 16 nghìn tỷ đồng, đồng thời tạo việc làm cho hơn 80 nghìn lao động. Việc triển khai đề án này không chỉ nhằm đánh thức giá trị tiềm năng mà còn hướng tới phát triển có kiểm soát, phù hợp với sức tải môi trường, tránh tình trạng phát triển tự phát.
Tiềm năng và thách thức từ nguồn tài nguyên mặt nước
Việt Nam hiện có khoảng gần 8.000 hồ chứa thủy lợi và thủy điện, với tổng thể tích mặt nước lên tới 50 tỷ m3. Đây là nguồn tài nguyên quan trọng, mang lại tiềm năng lớn để phát triển thủy sản theo hướng đa mục tiêu. Các lợi thế nổi bật bao gồm nguồn lợi thủy sản dồi dào, diện tích mặt nước rộng, phù hợp cho việc nuôi trồng đa dạng các đối tượng, từ đó tạo ra sản lượng lớn và tập trung. Mô hình này không chỉ phục vụ tiêu thụ nội địa mà còn hướng tới xuất khẩu, góp phần tạo sinh kế và xóa đói giảm nghèo, đặc biệt ở các vùng khó khăn.
Tuy nhiên, thực tế cho thấy việc khai thác tiềm năng này chưa tương xứng. Các vấn đề tồn tại như quy mô sản xuất nhỏ lẻ, phân tán, thiếu liên kết chuỗi và thị trường tiêu thụ ổn định, cùng với công tác quản lý còn bất cập, đang cản trở sự phát triển. Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã xác định hướng đi bền vững, đa giá trị, gắn với sinh kế cộng đồng và bảo vệ nguồn lợi thủy sản, đồng thời nâng cao giá trị gia tăng thông qua tổ chức lại sản xuất và phát triển chuỗi giá trị.
Giải pháp đồng bộ để ngăn chặn khai thác tận diệt
Một trong những thách thức lớn là tình trạng khai thác tận diệt, sử dụng các phương thức như kích điện, chất nổ, ngư cụ mắt lưới nhỏ, vẫn diễn ra ở một số khu vực hồ chứa. Nguyên nhân chủ yếu đến từ công tác tuần tra, kiểm tra còn hạn chế, nhận thức của người dân chưa cao, và thiếu sinh kế thay thế bền vững. Để giải quyết vấn đề này, cần triển khai đồng bộ các nhóm giải pháp:
- Hoàn thiện thể chế và quy định pháp luật, tăng tính răn đe và khả thi trong xử phạt vi phạm.
- Tăng cường tuyên truyền, nâng cao nhận thức cộng đồng về bảo vệ nguồn lợi thủy sản.
- Ứng dụng công nghệ trong giám sát, như camera và thiết bị định vị, để kiểm soát hoạt động khai thác.
- Thúc đẩy mô hình đồng quản lý, gắn quyền lợi với trách nhiệm của người dân trong bảo vệ tài nguyên.
Bảo vệ nguồn lợi thủy sản được xem là điều kiện tiên quyết để phát triển bền vững, tránh gây suy giảm hệ sinh thái và ảnh hưởng đến sinh kế lâu dài của người dân.
Kết hợp phát triển kinh tế với bảo vệ môi trường
Phát triển thủy sản hồ chứa không chỉ tập trung vào tăng sản lượng mà còn hướng tới quản trị tài nguyên nước có trách nhiệm. Việc thu hút doanh nghiệp đầu tư là cần thiết để nâng cao hiệu quả khai thác, nhưng nguyên tắc xuyên suốt là doanh nghiệp là động lực, còn người dân là chủ thể tại chỗ. Các giải pháp như quy hoạch phân vùng rõ ràng, minh bạch trong cơ chế giao mặt nước, và phát triển mô hình liên kết doanh nghiệp - người dân, sẽ giúp đảm bảo hài hòa lợi ích và ổn định xã hội.
Kinh nghiệm quốc tế từ các nước như Trung Quốc, Lào, Campuchia cho thấy bài học về quản lý theo hệ sinh thái, đồng quản lý, và phát triển chuỗi giá trị. Việt Nam cần tiếp thu có chọn lọc và vận dụng phù hợp với điều kiện thực tiễn, đặc biệt là đặc thù quản lý đa mục tiêu và sinh kế cộng đồng tại các hồ chứa.
Phát triển du lịch sinh thái gắn với bảo tồn
Bên cạnh nuôi trồng thủy sản, các hồ chứa lớn như Hồ Thác Bà còn có tiềm năng lớn trong phát triển du lịch sinh thái. Với diện tích mặt nước rộng và cảnh quan thiên nhiên đa dạng, việc kết hợp nuôi trồng thủy sản với du lịch có thể nâng cao hiệu quả kinh tế, đồng thời bảo vệ môi trường và văn hóa địa phương. Tuy nhiên, cần tăng cường kiểm soát chặt chẽ để tránh khai thác quá mức, đảm bảo phát triển bền vững lâu dài.
Nhìn chung, phát triển thủy sản hồ chứa đòi hỏi sự phối hợp đồng bộ giữa các cơ quan chức năng, doanh nghiệp, và cộng đồng địa phương. Mục tiêu không chỉ là gia tăng giá trị kinh tế mà còn là bảo vệ môi trường, nâng cao sinh kế cho người dân, hướng tới một nền nông nghiệp bền vững và có trách nhiệm.
