Nông sản Việt đối mặt làn sóng cảnh báo dư lượng chất cấm
Thị trường xuất khẩu nông sản Việt Nam đang trải qua những ngày tháng đầy thử thách khi hàng loạt mặt hàng chủ lực như sầu riêng, mít Thái, thanh long và chanh leo liên tục nhận cảnh báo về dư lượng chất cấm và thuốc bảo vệ thực vật. Tình trạng này không chỉ làm chậm trễ tiến độ xuất khẩu mà còn kéo theo sự sụt giảm mạnh về giá trị, đe dọa trực tiếp đến uy tín và thị phần của nông sản Việt trên trường quốc tế.
Sầu riêng, mít Thái lao đao vì nhiễm chất cấm
Theo thông tin từ ông Nguyễn Văn Mười, Phó tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, những tháng đầu năm 2026 chứng kiến sự bùng nổ trong xuất khẩu sầu riêng sang thị trường Trung Quốc, đặc biệt là trong giai đoạn cận Tết Nguyên đán. Tuy nhiên, từ đầu tháng 3 đến nay, giá sầu riêng trong nước đã giảm mạnh, thậm chí rớt khoảng 50% so với thời điểm đầu năm.
Nguyên nhân chính không chỉ đến từ chi phí vận chuyển tăng cao mà còn bởi tình trạng tái nhiễm chất vàng O và cadimi trong một số lô hàng. "Hiện đã có một số lô hàng nhiễm các chất cấm nói trên và bị trả về", ông Mười chia sẻ với báo chí. Hậu quả là khâu kiểm định được siết chặt hơn, lượng hàng xuất khẩu chậm lại đáng kể, gây ảnh hưởng tiêu cực đến giá cả thị trường.
Đáng chú ý, dù tình trạng nhiễm chất cấm trên sầu riêng đã được cảnh báo từ năm trước và nông dân từng có những bước khắc phục nhất định, năm nay vùng trồng ở miền Tây lại ghi nhận sự xuất hiện của dư lượng chất này. Không chỉ sầu riêng, mít Thái - một mặt hàng xuất khẩu khá nhiều sang Trung Quốc - cũng gặp phải vấn đề tương tự khi một số lô hàng bị phát hiện chất cấm và buộc phải trả về.
Thanh long, chanh leo đứng trước nguy cơ bị siết chặt tại châu Âu
Trong khi đó, tại thị trường châu Âu, kết quả giám sát và kiểm soát dư lượng thuốc bảo vệ thực vật dựa trên kiểm tra năm 2024 đã chỉ ra những con số đáng báo động. Theo Tổng cục Thực phẩm Pháp (DGAL), chanh leo nhập khẩu từ Việt Nam có tỷ lệ vi phạm lên đến 32% với việc phát hiện hoạt chất cấm omethoate, trong khi thanh long vướng tỷ lệ vi phạm 11%.
Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã lên tiếng cảnh báo: việc tiếp tục phát sinh vi phạm có thể khiến mặt hàng này khó được Liên minh Châu Âu (EU) xem xét giảm mức kiểm soát trong thời gian tới. Với tỷ lệ vi phạm cao, chanh leo Việt Nam đối mặt nguy cơ bị đưa vào danh sách kiểm soát tăng cường, phải chịu các điều kiện nhập khẩu nghiêm ngặt hơn, thậm chí bị từ chối nhập khẩu hoàn toàn.
Nguyên nhân sâu xa từ sản xuất nhỏ lẻ và mô hình trồng xen
Cục Trồng trọt và Bảo vệ thực vật lý giải, mô hình trồng xen cà phê với hồ tiêu, sầu riêng hiện đang được nông dân các tỉnh Tây Nguyên áp dụng rộng rãi nhằm tận dụng đất đai và tăng thu nhập. Mô hình này mang lại hiệu quả rõ rệt trong việc giảm áp lực sâu bệnh và gia tăng đa dạng sinh học.
Tuy nhiên, thực tế tại nhiều địa bàn cho thấy không ít nông dân chưa nắm vững cách sử dụng thuốc bảo vệ thực vật phù hợp với mô hình trồng xen. Khảo sát tại ba tỉnh Quảng Ngãi (khu vực Kon Tum cũ), Đắk Lắk và Lâm Đồng chỉ ra rằng thuốc hóa học vẫn chiếm tỷ lệ cao trong quản lý sâu bệnh, trong khi các biện pháp sinh học và kỹ thuật canh tác tổng hợp mới chỉ bước đầu được ứng dụng. Nguy cơ vượt ngưỡng dư lượng thuốc trên các sản phẩm cà phê, hồ tiêu, sầu riêng vẫn là nỗi lo cần được kiểm soát chặt chẽ hơn.
Doanh nghiệp lớn kiểm soát tốt, doanh nghiệp nhỏ gặp khó
Ông Cao Bá Đăng Khoa, Phó tổng thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa kiêm Tổng thư ký Hiệp hội Dừa Việt Nam, nhận định: "Các doanh nghiệp quy mô lớn đầu tư bài bản, kiểm soát chất lượng còn những lô hàng nông sản bị trả về, bị cảnh báo hầu hết là của doanh nghiệp nhỏ, thu gom khắp nơi". Ông cho biết thêm, bản thân người dân trồng theo mùa vụ, không đi vào chuỗi ổn định cũng là một yếu tố then chốt.
Dù vậy, ông Khoa cũng ghi nhận sự chuyển biến tích cực trong hai năm gần đây: nông dân bắt đầu đi vào sản xuất theo chuỗi, làm theo đơn hàng và có sự hợp tác lâu dài, hình thành vùng nguyên liệu ổn định. Tuy nhiên, thực tế hiện nay vẫn còn nhiều nông dân ở vùng sâu vùng xa không liên kết và có diện tích sản xuất nhỏ, trong khi thị trường tồn tại nhiều doanh nghiệp nhỏ đi thu gom nguyên liệu nhiều nơi, dẫn đến khó kiểm soát chất lượng đồng đều.
Hướng đi nào cho nông nghiệp Việt?
Theo định hướng của Chiến lược phát triển nông nghiệp, nông thôn bền vững giai đoạn 2021 - 2030, tầm nhìn đến 2050, Việt Nam đặt mục tiêu hướng tới "sản xuất nông nghiệp có trách nhiệm, hiện đại, hiệu quả và bền vững". Đặc biệt, Đề án phát triển nông nghiệp hữu cơ giai đoạn 2020 - 2030 do Bộ Nông nghiệp và Môi trường triển khai đã xác định mục tiêu đến năm 2030, diện tích nhóm đất nông nghiệp sản xuất hữu cơ đạt từ 2,5 - 3% tổng diện tích nhóm đất nông nghiệp.
Ông Nguyễn Văn Mười giải thích: "Việc sử dụng thuốc không phải là xấu, vấn đề là phải đúng thuốc, đúng liều lượng và thời gian cách ly phải đảm bảo". Quá trình chuyển đổi này đã được các cơ quan quản lý, tổ chức và doanh nghiệp trong ngành thường xuyên hướng dẫn, tập huấn, nhưng vẫn còn rất nhiều nông dân chưa tiếp cận được.
Đồng quan điểm, ông Cao Bá Đăng Khoa cho rằng hiện nay rất khó "cai" được thuốc bảo vệ thực vật vì các chế phẩm sinh học đang có giá cao hơn và không phải chữa được mọi loại bệnh. Tuy nhiên, cần khuyến khích các mô hình hữu cơ, đưa ra các lợi ích cho nông dân tự so sánh và chuyển biến. Ví dụ điển hình là các vùng dừa đạt chuẩn organic hiện nay, dù giá dừa trên thị trường giảm nhưng giá trong chuỗi liên kết vẫn cao hơn 15 - 20% và sản lượng được thu mua mạnh.
Hiện Bộ Nông nghiệp và Môi trường đã tăng cường quản lý hoạt động mua bán, sử dụng thuốc bảo vệ thực vật, thường xuyên cập nhật danh sách cấm những chất độc hại. Song song với việc hoàn thiện chính sách, Bộ đang thúc đẩy các mô hình canh tác hữu cơ, nông nghiệp sinh thái tại nhiều địa phương. Nhiều chương trình hỗ trợ nông dân chuyển đổi, như hướng dẫn sử dụng chế phẩm sinh học thay thế thuốc hóa học, xây dựng vùng trồng đạt chuẩn hữu cơ, và đào tạo kỹ thuật sản xuất an toàn, đang được triển khai mạnh mẽ.
