Nông dân vùng cao chủ động làm kinh tế số: Hệ sinh thái nâng đỡ để 'làng Taobao' Việt loang xa
Giữa những đỉnh núi quanh năm mây phủ, một cuộc cách mạng lặng lẽ nhưng đầy mạnh mẽ đang diễn ra. Những bàn tay vốn chỉ quen cầm cuốc, tra ngô nay đang lướt chạm trên màn hình điện thoại thông minh. Từ những ám ảnh của cái nghèo và định kiến, nông dân các cộng đồng thiểu số đã bước qua nỗi sợ hãi để viết nên câu chuyện đầy cảm hứng trên không gian số.
Sau những phiên livestream triệu view và giọt nước mắt đổi đời của những cá nhân như Ma Thị Chú, Vừ Thị Xia hay bà Đặng Thị Thơ, một câu hỏi quan trọng dần hiện ra: Kinh tế số vùng cao không thể chỉ dựa vào lòng dũng cảm cá nhân. Những 'làng Taobao' phiên bản Việt muốn loang xa và bền bỉ cần một hệ sinh thái nâng đỡ, nơi Nhà nước, doanh nghiệp và các tổ chức xã hội cùng đứng chung một chiến tuyến với người nông dân.
Những 'bà đỡ' lặng thầm và sự mở cửa cần thiết
Ở vùng cao, điều người nông dân thiếu không chỉ là vốn hay kỹ năng, mà là niềm tin rằng mình có thể đi xa. Trong nhiều năm, các chương trình hỗ trợ thường đến bằng những buổi tập huấn cho đủ chỉ tiêu, phát tài liệu rồi để đó. Nhưng kinh tế số không thể lớn lên trong cách làm ấy.
Những mô hình thành công tại Sìn Hồ, Mường Khương, Mường Lay hay Chi Lăng cho thấy một điểm chung: sự hỗ trợ bắt đầu bằng việc mở cửa - mở mạng internet, mở hạ tầng và mở tư duy. Khi cánh cửa đầu tiên được mở ra, người dân tự nhìn thấy một lối đi mới cho mình.
Ít người biết rằng, phía sau những buổi livestream giữa ruộng khoai hay vườn na là sự đồng hành bền bỉ của các tổ chức xã hội và doanh nghiệp nền tảng, giao vận - những 'bà đỡ' thầm lặng, không xuất hiện trước ống kính nhưng luôn có mặt ở những thời điểm then chốt.
Đào tạo và xây dựng cộng đồng: Chìa khóa căn bản
Với TikTok Shop, 'Sìn Hồ vươn mình' không phải là một chương trình xúc tiến thương mại ngắn hạn. Đó là nỗ lực thử nghiệm một mô hình thực thi chính sách quốc gia ngay từ cấp xã, nơi công nghệ và thương mại điện tử không đi trước người dân, mà đi cùng họ.
Điểm đáng chú ý trong cách TikTok Shop tiếp cận vùng cao là việc họ không đặt mục tiêu tạo ra những 'ngôi sao bán hàng', mà ưu tiên hai chìa khóa căn bản: đào tạo và xây dựng cộng đồng. Các chương trình đào tạo không chỉ dạy cách quay video hay mở gian hàng, mà từng bước hình thành tư duy kinh doanh hiện đại.
Song song với đó là việc khuyến khích các nhóm nông dân vùng cao cùng học, cùng làm, cùng mắc lỗi và cùng sửa. Khi thương mại điện tử trở thành sinh hoạt cộng đồng, nỗi sợ thất bại được chia nhỏ, rủi ro giảm đi, và sự bền bỉ tăng lên.
Đồng hành để có thể đi xa: Vai trò của chính quyền và doanh nghiệp
Tại Điện Biên, Tuần Giáo, Mường Lay, các dự án của The Asia Foundation đã chọn cách đi chậm nhưng chắc: tổ chức những lớp học ngay tại nhà văn hóa thôn bản, nơi người phụ nữ cảm thấy tin tưởng và an toàn nhất. Họ dạy công nghệ, bắt đầu từ những câu hỏi rất đời.
Song song với các tổ chức xã hội, các nền tảng số như TikTok Shop hay những doanh nghiệp giao vận trở thành xương sống cho kinh tế số vùng cao. Việc đơn giản hóa quy trình lên gian hàng, kết nối vận chuyển nhanh hơn, minh bạch đối soát đã giúp nông dân bớt cảm giác 'bị lạc' trong thế giới số.
Chính quyền địa phương cũng đang học cách đi cùng thay vì đứng trên người dân. Vai trò của chính quyền không nằm ở việc 'bán hàng hộ', mà ở việc tạo hành lang an toàn: hỗ trợ pháp lý để chống hàng giả, chuẩn hóa quy trình đóng gói, truy xuất nguồn gốc, kết nối vùng nguyên liệu thành các cụm sản xuất.
Chuyển đổi số không chỉ là câu chuyện công nghệ
Chia sẻ tại buổi gặp gỡ những phụ nữ vùng cao làm kinh tế số, bà Lê Hoàng Oanh - Cục trưởng Cục Thương mại điện tử và Kinh tế số, Bộ Công thương - nhìn chuyển đổi số từ một lát cắt khác: bình đẳng giới. Theo bà, khi phụ nữ nông thôn và miền núi được trao kỹ năng số, họ không chỉ cải thiện sinh kế gia đình, mà còn trở thành hạt nhân thúc đẩy kinh tế cộng đồng.
Tuy nhiên, bà cũng thẳng thắn chỉ ra những rào cản chưa thể né tránh: hạ tầng internet chưa đồng bộ, chi phí giao vận cao, và đặc biệt là sự thiếu vắng những 'hướng dẫn viên tại chỗ' - những người vừa hiểu công nghệ, vừa hiểu đời sống bản làng.
Trong bối cảnh AI bùng nổ, theo bà Oanh, yếu tố cảm xúc và sự chân thành của người thật vẫn là 'chìa khóa vàng'. Chính điều đó khiến những buổi livestream giữa ruộng nương, nơi người bán kể câu chuyện đời mình, vẫn giữ được sức hút bền bỉ với người tiêu dùng thành thị.
Đặc biệt, sự hợp tác giữa Trung tâm Xúc tiến thương mại nông nghiệp với TikTok Shop từ năm 2023 đã mở thêm một hướng đi cho chương trình OCOP, khi sản phẩm địa phương không chỉ dừng ở trưng bày, mà bước vào các chiến dịch truyền thông số có sức lan tỏa rộng.
Những câu chuyện thành công ở Sìn Hồ, Mường Khương, Cai Kinh cho thấy một điều rõ ràng: 'làng Taobao' của người Việt không phải là giấc mơ xa xỉ. Nhưng để những làng ấy loang xa, cần một hệ sinh thái đủ bao dung để người yếu không bị bỏ lại, và đủ kiên nhẫn để người giỏi không đơn độc.
Khi công nghệ được đặt đúng vị trí - phục vụ con người chứ không dẫn dắt họ - thì nông dân vùng cao hoàn toàn có thể tự tin bước vào nền kinh tế số bằng chính đôi chân của mình. Và khi đó, những phiên chợ online giữa đại ngàn sẽ không chỉ bán nông sản, mà còn bán đi một niềm tin mới: người nông dân Việt Nam có thể vươn mình, nếu họ có người đi cùng.
