Nông dân Việt Nam định hình tương lai xanh trong bối cảnh biến đổi khí hậu
Trong bối cảnh biến đổi khí hậu và hội nhập toàn cầu, người nông dân Việt Nam đang dần trở thành những tác nhân xanh trực tiếp định hình con đường phát triển nông nghiệp bền vững. Sự chuyển mình này được thể hiện rõ nét qua những mô hình hợp tác xã tiên phong, nơi mà sức mạnh tập thể đang tạo ra những thay đổi đáng kể.
Hợp tác xã Bình Minh: Từ nhỏ lẻ đến bài bản
Tại thôn Lem, xã Phú Thịnh (Yên Bái, nay là Lào Cai), những xưởng gỗ nhỏ của Hợp tác xã Nông lâm nghiệp Bình Minh hoạt động đều đặn và hiệu quả. Khác với trước đây khi gỗ keo sau khai thác thường được bán vội cho thương lái, nay nó được xẻ và chế biến thành các sản phẩm giá trị cao như pallet, viên nén năng lượng hay than sinh học.
Ông Phùng Bình Minh, Giám đốc Hợp tác xã, chia sẻ: “Lúc đầu chỉ vài hộ liên kết, mạnh ai nấy làm, không có vốn, không có thị trường, càng không biết tiêu chuẩn là gì”. Khi mới thành lập, hợp tác xã chỉ có 10 thành viên với diện tích rừng khoảng 65 ha, sản xuất nhỏ lẻ và gần như không có khả năng mở rộng.
Bước ngoặt từ Chương trình Rừng và Trang trại (FFF)
Mọi thứ thay đổi khi hợp tác xã tham gia các hoạt động hỗ trợ trong khuôn khổ Chương trình Rừng và Trang trại - Forest and Farm Facility (FFF) do Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên Hợp Quốc (FAO) kết hợp với Hội Nông dân Việt Nam triển khai.
Theo ông Phạm Tài Thắng, cán bộ điều phối chương trình, FFF được thiết kế với mục tiêu giúp các tổ chức nông dân trở thành “tác nhân thay đổi” trong phát triển kinh tế xanh và thích ứng biến đổi khí hậu. Chương trình này không chỉ dừng lại ở việc “chuyển giao kỹ thuật” mà triển khai đồng thời nhiều nhóm hỗ trợ toàn diện:
- Đào tạo và nâng cao năng lực: Nông dân được tham gia các khóa tập huấn kỹ thuật trồng, khai thác, chế biến, quản lý sản xuất và tiêu chuẩn chất lượng từ các chuyên gia hàng đầu.
- Tổ chức sản xuất và quản trị: Giúp nông dân hiểu lợi ích của làm việc theo nhóm, cùng góp vốn đầu tư, xây dựng mô hình hợp tác xã bài bản.
- Kết nối thị trường và chuỗi giá trị: Đóng vai trò cầu nối giữa hợp tác xã với doanh nghiệp và chứng nhận quốc tế.
Những thành tựu ấn tượng
Những hỗ trợ trên đã tạo ra thay đổi rõ nét tại Hợp tác xã Bình Minh:
- Từ nhóm nhỏ ban đầu, hợp tác xã đã mở rộng liên kết lên gần 500 hộ dân.
- Hình thành vùng nguyên liệu tập trung và đa dạng hóa sản phẩm: gỗ xẻ, pallet, viên nén năng lượng.
- Từng bước tham gia các tiêu chuẩn quốc tế như FSC - điều trước đây gần như ngoài tầm với của nông dân.
Theo đánh giá từ lãnh đạo Hội Nông dân địa phương, mô hình này đang tạo vùng trồng rừng và chế biến gỗ tập trung, tạo việc làm và thu nhập ổn định cho hàng trăm hộ dân, đồng thời nâng cao giá trị rừng trồng và góp phần bảo vệ môi trường sinh thái.
Thay đổi sâu sắc hơn cả thu nhập
Điều đáng chú ý là những thay đổi mà FFF mang lại không chỉ nằm ở con số thu nhập. Từ khi chính thức triển khai năm 2019 đến nay, chương trình đã góp phần quản lý bền vững hơn 44.600 ha rừng và đất nông lâm, trong đó khoảng 17.000 ha đạt chứng nhận.
Sâu xa hơn, đó là sự thay đổi trong tư duy sản xuất. Nếu trước đây, người dân quen với khai thác ngắn hạn “trồng rồi chặt”, thì nay họ chuyển sang mô hình dài hạn:
- Trồng rừng chu kỳ dài
- Kết hợp cây dược liệu
- Phát triển sản phẩm ngoài gỗ như quế, hồi, tre, nứa
Sự thay đổi này được ví như “mũi tên nhắm ba đích”: giảm áp lực lên tài nguyên rừng, tăng giá trị sản phẩm, và phân tán rủi ro sinh kế.
Trao quyền cho phụ nữ và người dân tộc thiểu số
Một thành tựu quan trọng khác là vai trò của phụ nữ và người dân tộc thiểu số được nâng lên rõ rệt. Trong số hơn 15.000 người hưởng lợi trực tiếp từ chương trình:
- Khoảng 40% là phụ nữ
- 63% là người dân tộc thiểu số
Họ không còn chỉ là lao động phụ, mà trở thành thành viên tích cực trong các tổ chức sản xuất và tham gia quá trình ra quyết định.
Ý nghĩa toàn cầu và triển vọng tại Việt Nam
Theo FAO, có tới 1,5 tỷ người đang sống dựa vào các hệ sinh thái rừng và nông nghiệp, và các trang trại gia đình nhỏ sản xuất khoảng 80% lương thực toàn cầu. Tuy nhiên, nhóm này thường chịu nhiều thiệt thòi như khó tiếp cận thị trường, thiếu nguồn lực tài chính, và dễ bị tổn thương trước biến đổi khí hậu.
Chương trình FFF được thiết kế như một “cầu nối”, giúp các nhóm nông dân nhỏ lẻ tăng năng lực tổ chức và tham gia chuỗi giá trị bền vững. Điểm cốt lõi làm nên sự khác biệt của mô hình này chính là cách nhìn về người nông dân: thay vì coi họ là “đối tượng thụ hưởng”, chương trình đặt họ vào vị trí trung tâm của quá trình chuyển đổi.
Bởi chỉ khi người nông dân trở thành chủ thể, các mô hình phát triển không còn phụ thuộc hoàn toàn vào hỗ trợ bên ngoài, mà có thể tự vận hành và mở rộng.
Tại nhiều quốc gia từ châu Phi đến Mỹ Latin, Chương trình FFF vừa giúp cải thiện sinh kế, vừa góp phần bảo vệ tài nguyên. Đối với Việt Nam, tốc độ thích ứng nhanh và khả năng nhân rộng mô hình ở cấp cộng đồng là những ưu điểm vượt trội, hứa hẹn mang lại những thay đổi tích cực và bền vững cho ngành nông nghiệp trong tương lai.
