Chỉ sau hơn hai năm triển khai Đề án phát triển bền vững một triệu ha chuyên canh lúa chất lượng cao và phát thải thấp gắn với tăng trưởng xanh vùng Đồng bằng sông Cửu Long đến năm 2030, diện tích thực hiện đã vượt 354.000 ha. Theo Bộ Nông nghiệp và Môi trường, nhiều mô hình đã giúp giảm chi phí sản xuất từ 8,2% đến 24,2%, đồng thời tăng thêm lợi nhuận nhờ giảm lượng giống gieo sạ, tiết kiệm phân bón và tối ưu lượng nước tưới.
Tuy vậy, phần lợi ích này hiện vẫn chủ yếu nằm ở các tính toán kỹ thuật hoặc triển vọng dài hạn, trong khi người nông dân thường chú trọng hiệu quả thực tế của từng vụ mùa. Điểm khiến nhiều hộ dân băn khoăn nhất là sản xuất “xanh” nhưng giá thu mua lúa gần như chưa khác biệt đáng kể so với lúa thông thường. Theo nhiều nông dân, nếu giá được doanh nghiệp thu mua cao hơn thị trường khoảng 300-500 đồng/kg, sức hút của mô hình sẽ rõ ràng hơn.
Cho đến nay, phần lớn lợi ích của mô hình lúa phát thải thấp vẫn đến từ giảm chi phí đầu vào, tiết kiệm nước tưới hay tăng thêm thu nhập từ rơm rạ. Trong khi đó, mức chênh lệch giá thu mua giữa lúa “xanh” và lúa thông thường trên thị trường hiện vẫn chưa hình thành rõ nét.
Khó khăn từ hạ tầng và cơ giới hóa
Tại Cà Mau, ông Nguyễn Hồng Phúc, Chủ tịch HĐQT kiêm Giám đốc hợp tác xã Dịch vụ nông nghiệp Hồng Phát (xã Vĩnh Thanh), cho biết quy mô sản xuất còn nhỏ lẻ khiến thương lái ít vào tận ruộng thu mua. Vì vậy, dù canh tác theo quy trình an toàn với yêu cầu kỹ thuật cao hơn, nông dân vẫn phải bán lúa với mức giá tương đương lúa thường.
Ngoài áp lực đầu ra, nhiều khó khăn về hạ tầng và cơ giới hóa cũng khiến chi phí sản xuất tăng lên. Máy sạ dễ bị lún, việc rút nước phụ thuộc thời tiết, trong khi thiếu máy cuộn rơm, thiếu đầu ra cho rơm rạ và giao thông nội đồng chưa đồng bộ khiến việc triển khai mô hình gặp nhiều trở ngại.
Ông Lê Sử Minh, hộ dân canh tác 4 ha lúa tại Cà Mau cho biết vụ mùa vừa qua chịu ảnh hưởng lớn của thời tiết khiến năng suất giảm, lợi nhuận gần như chỉ đủ bù chi phí.
Chính sách ưu đãi thu hẹp, niềm tin chưa vững
Trong khi đó, nhiều hợp tác xã tại Vĩnh Long cho rằng sau giai đoạn đầu được hỗ trợ mạnh, các chính sách ưu đãi đang dần thu hẹp, khiến việc vận động nông dân tham gia trở nên khó khăn hơn. Một cán bộ hợp tác xã ở Đồng Tháp nhìn nhận, trở ngại lớn nhất hiện nay không nằm ở kỹ thuật mà ở niềm tin rằng sản xuất xanh sẽ mang lại thu nhập tốt hơn cho người dân.
Dù khái niệm “gạo xanh”, “gạo giảm phát thải” được nhắc đến nhiều, thị trường vẫn chưa hình thành mức chênh lệch giá đủ rõ để tạo động lực chuyển đổi. Bên cạnh đó, người trồng lúa hiện phải thay đổi quy trình canh tác, giảm vật tư đầu vào, ghi chép dữ liệu và tuân thủ nhiều tiêu chuẩn mới, nhưng hiệu quả kinh tế nhìn thấy trước mắt vẫn còn khá mờ nhạt.
Rào cản công nghệ và tâm lý e ngại rủi ro
Một số mô hình còn yêu cầu nông dân ghi nhật ký điện tử, cập nhật dữ liệu canh tác hay theo dõi lượng nước tưới, trong khi với nhiều nông dân lớn tuổi, việc sử dụng điện thoại thông minh và thao tác trên ứng dụng vẫn là trở ngại. Ngoài ra, yêu cầu giảm lượng giống gieo sạ cũng khiến không ít nông dân lo ngại. Nhiều người vẫn giữ thói quen sạ dày để “ăn chắc”, bởi lo ruộng thưa dễ phát sinh sâu bệnh hoặc khó đạt năng suất như kỳ vọng. Tâm lý sợ rủi ro này vẫn còn khá phổ biến, nhất là trong bối cảnh giá vật tư nông nghiệp chưa ổn định.
Với nhiều nông dân, chuyển đổi sang lúa phát thải thấp không phải chuyện ngại thay đổi. Họ chỉ đang chờ một tín hiệu đủ rõ rằng nếu làm khó hơn, làm kỹ hơn và làm “xanh” hơn, thì hạt lúa bán ra cũng phải đáng giá hơn.
