Nhà khoa học Lê Thanh Phong: Từ nhà nông đến danh hiệu 'Nhà khoa học của nhà nông 2025'
Thạc sĩ Lê Thanh Phong (46 tuổi), Phó viện trưởng Viện Biến đổi khí hậu Trường Đại học An Giang (thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh), vừa được T.Ư Hội Nông dân Việt Nam vinh danh với danh hiệu 'Nhà khoa học của nhà nông năm 2025'. Đây là sự ghi nhận xứng đáng cho hành trình hơn một thập niên miệt mài nghiên cứu, với bộ sưu tập ấn tượng hơn 500 giống và dòng lúa bản địa, phục vụ thiết thực cho sản xuất nông nghiệp nước nhà.
Xuất thân từ gia đình nông dân và khởi đầu sự nghiệp
Sinh ra tại xã Phong Hòa, huyện Lai Vung, tỉnh Đồng Tháp (nay là xã Phong Hòa, tỉnh Đồng Tháp), Lê Thanh Phong xuất thân từ một gia đình nông dân chân chất. Năm 1997, anh quyết định theo học ngành nông học và sau đó lấy bằng thạc sĩ khoa học cây trồng tại Khoa Nông nghiệp và Sinh học ứng dụng, Đại học Cần Thơ. 'Xuất thân từ gia đình nông dân nên khi theo học ngành nông nghiệp, nền tảng thực tế giúp tôi tiếp cận kiến thức một cách hệ thống và vững chắc hơn', thạc sĩ Phong chia sẻ về lựa chọn ban đầu của mình.
Ngay từ những ngày đầu trên giảng đường đại học, anh đã tích cực tham gia nhiều nghiên cứu về các loại cây, đặc biệt là cây đậu nành. Luận văn tốt nghiệp của anh cũng xoay quanh chủ đề này, và những trải nghiệm ban đầu đã nuôi dưỡng trong anh khát vọng nghiên cứu chuyên sâu về giống và tập đoàn giống.
Hành trình nghiên cứu lúa: Từ con số không đến bộ sưu tập 500 giống
Sau khi tốt nghiệp, Lê Thanh Phong tiếp tục gắn bó với bộ môn Di truyền - Chọn giống tại Đại học Cần Thơ, hỗ trợ các thầy cô trong các chương trình nghiên cứu giống. Năm 2004, anh chuyển công tác sang Trường Đại học An Giang nhưng vẫn theo học thạc sĩ tại Đại học Cần Thơ. Quá trình thực hiện đề tài luận văn về cây đậu phộng tại vùng khô hạn Bảy Núi (An Giang) đã giúp anh thấu hiểu sâu sắc hơn những khó khăn của người dân, từ đó ý thức rõ ràng về trách nhiệm của một nhà khoa học.
Đến năm 2011, anh bắt đầu tiếp cận lĩnh vực cây lúa và tham gia các khóa đào tạo FAO-IPM. Năm 2012, khi tham gia chương trình bảo tồn giống lúa mùa nổi, anh nhận ra tầm quan trọng của giống lúa này trong việc thích ứng biến đổi khí hậu, đặc biệt là chức năng trữ lũ. Từ đây, nghiên cứu về lúa trở thành định hướng lâu dài của anh.
Hành trình khởi đầu từ con số không, không có bất kỳ giống lúa nào trong tay. Nhưng qua nhiều năm miệt mài sưu tầm giống bản địa, học hỏi kiến thức từ nông dân và đồng nghiệp, anh đã liên tục trồng khảo nghiệm, tuyển chọn và tạo ra các dòng thuần. Năm 2018, anh chuyển giao giống lúa 'Nàng Tây Đum' từ kết quả nghiên cứu chọn lọc giống lúa nổi từ năm 2014. Năm 2022 đánh dấu bước ngoặt khi anh nhận được đề tài loại C của Đại học Quốc gia TP.HCM và tài trợ từ Quỹ Dragon Capital cùng Galaxy Cinema để lai tạo giống lúa nổi mới chất lượng hơn.
'Dù trải qua nhiều khó khăn, chúng tôi vẫn kiên trì theo đuổi những nghiên cứu mà nhiều người cho rằng 'lội ngược dòng' trong lĩnh vực chọn tạo giống lúa. Nhờ nỗ lực bền bỉ đó, bộ sưu tập giống đã được hoàn thiện với hơn 500 giống và dòng lúa', thạc sĩ Phong trăn trở.
Thúc đẩy sinh kế bền vững cho cộng đồng nông dân ĐBSCL
Thạc sĩ Lê Thanh Phong nhấn mạnh rằng Đồng bằng sông Cửu Long (ĐBSCL) đang đối mặt với hàng loạt tác động của biến đổi khí hậu như lũ lụt, hạn hán, xâm nhập mặn và sạt lở. Điểm chung của các vấn đề này là yếu tố nước: mùa mưa thì dư thừa, mùa khô lại thiếu hụt. Do đó, nghiên cứu giống lúa của anh hướng đến việc góp phần điều hòa nguồn nước hiệu quả hơn.
Bộ giống lúa mà anh sưu tập ưu tiên các đặc tính chịu ngập từ mức trung bình đến sâu, nhằm phục vụ khả năng trữ lũ. 'Tôi không từ chối bất kỳ giống lúa bản địa nào do bà con nông dân hoặc đồng nghiệp gửi tặng, bởi đó đều là những tài sản di truyền quý báu', anh cho biết. Tuy nhiên, để khai thác trọn vẹn tiềm năng, cần thêm thời gian và kinh phí cho nghiên cứu chuyên sâu ở cấp độ sinh học phân tử.
Trong bộ sưu tập, giống lúa Nàng Tây Đùm là một điểm sáng. Được tuyển chọn từ gần 10.000 bông lúa từ năm 2014 và chính thức chuyển giao cho nông dân năm 2018, giống lúa này hiện đã được mở rộng sang tỉnh Tây Ninh. Khả năng chịu ngập của nó có thể đạt đến 200 cm trong mùa lũ năm 2025. Loại lúa này đã được doanh nghiệp thương mại hóa, bao tiêu, xuất khẩu và chuẩn bị phân phối sang châu Âu.
Định hướng tương lai và những thành tựu năm 2025
Về định hướng tiếp theo, nhà khoa học trẻ này cho biết sẽ tiếp tục xây dựng sự đa dạng di truyền cho vật liệu chọn tạo giống lúa, tập trung vào các đặc tính chống chịu biến đổi khí hậu và phát triển giống lúa đặc trưng cho từng vùng sinh thái. Mục tiêu là tạo ra giá trị môi trường, kinh tế và sản phẩm lúa gạo đặc sản, góp phần xây dựng thương hiệu lúa gạo theo vùng và thúc đẩy sinh kế bền vững cho nông dân.
Năm 2025 đã ghi dấu nhiều thành công cho Lê Thanh Phong:
- Giải Cộng đồng do Quỹ Ái Việt trao tặng cho ý tưởng thương mại hóa lúa nổi.
- Được Liên hiệp các Hội Khoa học và kỹ thuật tỉnh An Giang tuyên dương 'Trí thức tiêu biểu tỉnh An Giang năm 2025'.
- Danh hiệu 'Nhà khoa học của nhà nông năm 2025' từ T.Ư Hội Nông dân Việt Nam, ghi nhận công lao với bộ sưu tập hơn 500 giống lúa bản địa và ý tưởng cải tiến giống lúa nổi cổ truyền.
'Tôi kỳ vọng mỗi kết quả nghiên cứu của mình sớm được ứng dụng vào thực tiễn, mang lại hiệu quả thiết thực cho bà con nông dân ở các vùng khó khăn', nhà khoa học của nhà nông chia sẻ, thể hiện tâm huyết với sự nghiệp phục vụ nông nghiệp và cộng đồng.
