Người đầu tiên thuần hóa thành công thủy tiên trên đất Việt sau 100 năm
Sáng ngày 19 tháng 1 năm 2026 (mùng 1 tháng Chạp), không gian đền Núi Sưa trong Công viên Bách Thảo, Hà Nội, trở nên tĩnh lặng hơn thường lệ. Gần trăm người, từ các nghệ nhân cao tuổi đến những người yêu hoa trẻ tuổi, tề tựu quanh những bát thủy tiên đang độ hàm tiếu. Đây là sự kiện đánh dấu một cột mốc lịch sử: lần đầu tiên sau hơn một thế kỷ, thủy tiên được trồng và nở hoa từ chính củ giống Việt Nam.
Giấc mơ trăm năm bị đứt gãy
Thủy tiên từ lâu đã là biểu tượng văn hóa Tết của người Hà Thành, nhưng suốt hơn 100 năm qua, toàn bộ củ giống đều phải nhập khẩu từ Trung Quốc. Đầu thế kỷ 20, nhà canh nông Nguyễn Công Tiễu từng lập "Thủy Tiên Trang" tại làng Ngọc Hà với tham vọng tự chủ giống, nhưng thất bại vì củ chỉ tốt lá mà không có hoa. Chuỗi thất bại kéo dài qua nhiều thế hệ, từ cụ Đoàn Đỗ - nhân chứng Hội nghị Genève - đến các đơn vị như Công ty Cây xanh Hà Nội, đều chung kết cục: củ teo tóp, thui chột sau năm đầu tiên. Lời nguyền "thủy tiên không thể trồng ở xứ nóng" dường như đã đóng đinh vào tâm thức người chơi hoa.
Hành trình đầy thử thách của anh Nguyễn Phúc Bính
Anh Nguyễn Phúc Bính, 49 tuổi, một công chức tại Hà Nội, bắt đầu hành trình thuần hóa thủy tiên từ mùa dịch Covid. Nổi danh với đôi tay gọt hoa điêu luyện, anh luôn mang nỗi tự ái nghề nghiệp khi người Việt phải phụ thuộc 100% vào củ giống nhập khẩu. Năm 2024, anh sang Chương Châu (Phúc Kiến, Trung Quốc) - thủ phủ thủy tiên thế giới để học nghề, nhưng các chuyên gia nước bạn lắc đầu vì cho rằng khí hậu Việt Nam quá nóng. Không bỏ cuộc, anh đi tiếp đến đảo Sùng Minh để đối chiếu khí hậu và trở về quyết định "chia trứng nhiều giỏ", trồng thử nghiệm từ Hải Dương đến Sa Pa.
Thách thức đầu tiên là bệnh tật: củ giống gặp khuẩn nhiệt đới, thối nhũn chỉ sau một đêm sương muối. Trong lúc bế tắc, anh tình cờ phát hiện thùng mồi câu cá chép phối trộn từ 14 vị thuốc Bắc có khả năng kháng khuẩn mạnh. Đánh liều dùng nó để xử lý đất, kết quả bất ngờ: các vị thảo dược đã ức chế nấm khuẩn, giúp cây sống sót. Vượt qua bệnh tật, anh tiếp tục đối mặt với bài toán "mù hoa", phải thức trắng nhiều đêm để nghiên cứu kỹ thuật biến đổi mô, bởi người Trung Quốc giữ kín bí quyết "thổi hoa".
Thành công vang dội và ý nghĩa văn hóa sâu sắc
Sau ba năm kiên trì, những lứa củ thủy tiên Việt Nam đầu tiên đã ra đời. Tại lễ ra mắt ở đền Núi Sưa, anh Bính chia sẻ rằng củ hoa Việt có sức sống mãnh liệt hơn do phải chống chọi với nắng gió khắc nghiệt, hoa nở cánh căng mọng, hương thơm đậm và dai hơn hẳn dòng nhập khẩu. Thượng tọa Thích Trí Minh, trụ trì đền Núi Sưa, xúc động mạnh khi được dâng lên Tam Bảo bát hoa kết tinh từ lòng đất Việt, gọi đây là "sự kiện người yêu hoa đã chờ đợi cả thế kỷ".
Nghệ nhân Nguyễn Phú Cường, 81 tuổi, cầm trên tay củ hoa "nội địa", xúc động nhớ lại giai đoạn thú chơi gần như thất truyền. Ông nhấn mạnh: "Thành quả của anh Bính là bước đầu để chúng ta tự chủ trong việc duy trì một nét văn hóa." Hiện tại, vườn của anh Bính đã cho thu hoạch khoảng 300 bó hoa cắt cành phục vụ Tết Bính Ngọ 2026. Mục tiêu tiếp theo là giải bài toán năng suất để đưa thủy tiên Việt trở thành thú chơi phổ biến với giá thành hợp lý. Như lời Thượng tọa, việc thuần hóa thành công loài hoa này không chỉ là thành tựu nông nghiệp, mà còn là "sự nối dài một giấc mơ văn hóa từng bị đứt gãy suốt trăm năm".
