Hệ thống kênh mương nội đồng xuống cấp: Thách thức lớn cho nông nghiệp Việt Nam
Theo thống kê mới nhất, cả nước hiện có khoảng 175.000km kênh cấp 3 và kênh mương nội đồng. Hệ thống này, cùng với các công trình thủy lợi đầu mối, công trình vừa và lớn, đang đảm bảo tưới tiêu cho hơn 6,8 triệu ha đất trồng lúa, hơn 1,1 triệu ha cây trồng cạn và rau màu, đồng thời cấp nước cho gần 690 nghìn ha nuôi trồng thủy sản. Tuy nhiên, tình trạng xuống cấp đang đặt ra nhiều vấn đề nghiêm trọng.
Tỷ lệ kiên cố hóa thấp và những hệ lụy
Ông Nguyễn Hồng Khanh, Phó Cục trưởng Quản lý và Xây dựng công trình thủy lợi thuộc Bộ Nông nghiệp và Môi trường, cho biết: "Thủy lợi nội đồng quyết định hiệu quả đưa nước từ công trình đầu mối đến từng thửa ruộng, vùng sản xuất, qua đó tác động trực tiếp đến năng suất, chất lượng và hiệu quả sản xuất". Tuy nhiên, tỷ lệ kênh mương nội đồng được kiên cố hóa còn rất thấp, chỉ đạt khoảng 45.000km, tương đương 25,8%. Điều này dẫn đến gia tăng thất thoát nước, giảm khả năng dẫn và điều tiết, gây khó khăn trong tưới tiêu khi hạn hán hoặc mưa lớn.
Hơn nữa, phần lớn kênh mương được đầu tư trước đây chủ yếu phục vụ tưới lúa, không đáp ứng yêu cầu sản xuất nông nghiệp theo phương thức canh tác tiên tiến hiện nay. Nguồn lực cho công tác duy tu, bảo dưỡng còn hạn chế, khiến tình trạng xuống cấp diễn ra ở nhiều địa phương. Đáng chú ý, cả nước có hơn 16.000 tổ chức thủy lợi cơ sở với hơn 85.500 người, nhưng chỉ 19% được đào tạo chuyên môn, dẫn đến hạn chế trong vận hành và bảo dưỡng công trình.
Tình hình cụ thể tại các địa phương
Tại tỉnh Quảng Trị, ông Lê Xuân Đàn, Phó Chi cục trưởng Thủy lợi và Phòng, chống thiên tai thuộc Sở Nông nghiệp và Môi trường, chia sẻ: Toàn tỉnh có 4.580km kênh mương nội đồng phục vụ tưới tiêu cho khoảng 102.400ha lúa mỗi năm, hơn 2.993ha rau màu và hơn 3.471ha nuôi trồng thủy sản. Hiện có 2.676km đã được kiên cố hóa, giúp khai thác hiệu quả, tiết kiệm nước và giảm thiệt hại do thiên tai. Tuy nhiên, vẫn còn khoảng 53,4km bị hư hỏng, xuống cấp, gây cản trở dòng chảy và ảnh hưởng đến năng suất cây trồng.
Ông Mai Văn Minh, Bí thư Đảng ủy xã Tuyên Hóa (Quảng Trị), cho biết thêm: "Trên địa bàn xã, kinh tế chủ yếu dựa vào sản xuất nông nghiệp. Toàn xã có khoảng 10km kênh mương nội đồng phục vụ 500ha đất sản xuất, nhưng khoảng một nửa đang bị xuống cấp và bồi lắng, ảnh hưởng đến cung cấp nước tưới tiêu".
Tương tự, tại tỉnh Nghệ An, bà Nguyễn Kim Thủy, Trưởng phòng Quản lý công trình thủy lợi và Nước sạch nông thôn, cho hay: Toàn tỉnh có khoảng 6.400 kênh mương nội đồng phục vụ 250 nghìn ha đất sản xuất nông nghiệp hàng năm. Tuy nhiên, do được xây dựng từ lâu và chịu tác động của thiên tai, từ 30 đến 50% số kênh mương bị xuống cấp và bồi lắng. Mặc dù tỉnh luôn dành kinh phí sửa chữa, nhưng nguồn lực hạn hẹp khiến việc đáp ứng nhu cầu còn khó khăn.
Nguyên nhân và giải pháp khắc phục
Nguyên nhân chính dẫn đến tình trạng xuống cấp là do phần lớn kênh mương làm bằng đất, thường xuyên chịu tác động của thiên tai, mưa lũ, hạn hán và biến đổi khí hậu. Bên cạnh đó, nguồn lực cho duy tu, bảo dưỡng còn hạn chế, và hệ thống thủy lợi nội đồng chưa được xây dựng đồng bộ theo quy hoạch.
Ông Nguyễn Hồng Khanh đề xuất: "Năm 2026, Cục sẽ tập trung tổng kết, đánh giá toàn diện kết quả thực hiện kế hoạch phát triển thủy lợi nhỏ và thủy lợi nội đồng giai đoạn 2021-2025. Từ đó, tham mưu Bộ Nông nghiệp và Môi trường ban hành kế hoạch phát triển giai đoạn 2026-2030, phù hợp với yêu cầu phát triển kinh tế-xã hội trong thời kỳ mới".
Các giải pháp đồng bộ bao gồm:
- Sử dụng hiệu quả nguồn kinh phí hỗ trợ từ Trung ương và địa phương, ưu tiên kiên cố hóa kênh mương nội đồng.
- Củng cố và kiện toàn tổ chức thủy lợi cơ sở để nâng cao năng lực quản lý.
- Tăng cường tuyên truyền, nâng cao ý thức người dân trong đầu tư xây dựng, quản lý và bảo vệ công trình.
- Dành kinh phí thường xuyên cho duy tu, bảo dưỡng công trình thủy lợi, đảm bảo cấp nước ổn định cho sản xuất.
Những nỗ lực này nhằm hạn chế tình trạng xuống cấp và nâng cao hiệu quả sử dụng lâu dài của hệ thống kênh mương nội đồng, góp phần phát triển bền vững ngành nông nghiệp Việt Nam.
