Khuyến nông đứng trước nguy cơ 'lệch vai' khi thiếu định hướng rõ ràng
Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Trần Thanh Nam đã nhấn mạnh tại buổi làm việc gần đây rằng dự thảo nghị định về khuyến nông mới phải làm nổi bật hai nội dung mang tính bản chất: phương thức hoạt động đặc thù và vai trò chủ đạo, định hướng của Nhà nước cho khuyến nông cơ sở. Theo ông Nam, nếu không đặt hai nội dung này lên hàng đầu, toàn bộ nghị định dễ bị sa vào liệt kê kỹ thuật, trong khi phần cốt lõi nhất lại bị mờ đi.
Bản chất thực sự của khuyến nông
Khuyến nông, xét đến cùng, không phải là hoạt động chung chung về truyền thông hay hỗ trợ sản xuất, mà là hoạt động đặc thù gắn liền với thực địa, đồng ruộng và nhu cầu sản xuất cụ thể của nông dân. Người nông dân phải là trung tâm của quá trình này, là chủ thể tiếp nhận, áp dụng và hưởng lợi trực tiếp từ tiến bộ kỹ thuật, công nghệ và tri thức sản xuất.
Từ thực tiễn, ông Nam chỉ ra một bất cập trong cách hiểu và thực hiện hiện nay. Có tình trạng tiến bộ kỹ thuật, công nghệ và đề tài nghiên cứu được đưa xuống cho nông dân theo kiểu "áp" từ trên xuống, nhưng nông dân không hiểu, không làm được hoặc không biết cách áp dụng. Công nghệ phải gắn với nông dân; nếu chỉ dừng ở việc ban hành đề tài, chuyển giao trên giấy hoặc sử dụng ngôn ngữ kỹ thuật mà nông dân không tiếp cận được, thì điều đó không còn đúng với bản chất của khuyến nông.
Nguy cơ "lệch vai" từ sự tham gia của doanh nghiệp
Một biểu hiện "lệch vai" đáng chú ý khác là ngày càng có nhiều doanh nghiệp tham gia vào các hoạt động gắn với sản xuất nông nghiệp. Đây là xu thế cần thiết, nhưng nếu không xác định rõ ranh giới, khuyến nông rất dễ bị trộn lẫn với hoạt động tiếp thị và bán hàng. Ông Nam lấy ví dụ: doanh nghiệp có thể bán phân bón, thuốc, giống hoặc thiết bị, nhưng việc hướng dẫn quy trình sản xuất, cách sử dụng, liều lượng và tiêu chuẩn kỹ thuật để đảm bảo cây trồng, vật nuôi phát triển hiệu quả lại thường bị bỏ ngỏ.
Định nghĩa lại khuyến nông từ cơ sở
Giám đốc Trung tâm Khuyến nông Quốc gia Lê Quốc Thanh, đơn vị chủ trì biên soạn dự thảo nghị định mới, cho biết điểm cốt lõi không nằm ở việc bổ sung thêm nhiệm vụ đơn lẻ, mà là chuyển đổi cách tiếp cận: từ khuyến nông thuần túy kỹ thuật sang khuyến nông gắn với kinh tế nông nghiệp. Nếu trước đây trọng tâm là chuyển giao tiến bộ kỹ thuật phục vụ sản xuất, thì nay khuyến nông được định vị như một công cụ hỗ trợ toàn diện, bao gồm:
- Thông tin thị trường
- Tổ chức sản xuất
- Phát triển vùng nguyên liệu
- Liên kết chuỗi giá trị
Sự thay đổi này phản ánh yêu cầu mới của ngành nông nghiệp, khi sản xuất không còn là khâu quyết định duy nhất, mà giá trị nằm ở khả năng kết nối thị trường, nâng cao chất lượng và tổ chức chuỗi. Khuyến nông theo đó không chỉ giúp nông dân “làm đúng kỹ thuật”, mà còn phải giúp họ “làm đúng cách” trong một hệ sinh thái kinh tế rộng hơn.
Tri thức hóa nông dân và chuyển đổi số
Ông Thanh nhấn mạnh: "Tri thức hóa nông dân được xem là một trụ cột, gắn với mục tiêu nâng cao thu nhập và cải thiện đời sống nông thôn". Ông cũng thông tin thêm rằng chuyển đổi số sẽ trở thành nội dung chính thức trong hoạt động khuyến nông. Các nền tảng số, cơ sở dữ liệu và tư vấn trực tuyến sẽ từng bước được tích hợp, nhằm mở rộng phạm vi tiếp cận và tạo điều kiện để thông tin, kỹ thuật và kinh nghiệm sản xuất được lan tỏa nhanh hơn.
Các hoạt động sẽ được tổ chức theo chuỗi, với chương trình được xây dựng theo giai đoạn dài hạn, kế hoạch triển khai hàng năm, còn dự án và nhiệm vụ là các đơn vị thực hiện cụ thể, có thể linh hoạt điều chỉnh theo điều kiện thực tế.
Phân biệt rõ mô hình trình diễn và dự án khuyến nông
Tổng kết các ý kiến, Thứ trưởng Trần Thanh Nam yêu cầu dự thảo nghị định phân biệt rõ giữa mô hình trình diễn và dự án khuyến nông. Mô hình là công cụ trực quan để nông dân “nhìn thấy, làm theo, nhân rộng”, trong khi dự án là một cấu phần có quy mô, phạm vi, mục tiêu, đối tượng và cơ chế tổ chức cụ thể hơn. Nếu không tách bạch, sau này địa phương sẽ rất khó triển khai, chẳng hạn như việc xã có được phép làm dự án không, hay chỉ dừng ở mô hình, cũng như các vấn đề về cấp quyết định, trách nhiệm và kinh phí bố trí.
Ông Nam bày tỏ: "Nguyên tắc chung là khuyến nông phục vụ lợi ích công, không vì mục tiêu lợi nhuận". Ông cũng nhất trí với ý kiến nêu tại phiên họp về việc xem xét cơ chế ưu tiên rõ hơn với địa bàn khó khăn, phát huy vai trò của phụ nữ và đồng bào dân tộc thiểu số.
