Kỹ sư Hồ Quang Cua: Hành trình 'mài ngọc' đưa gạo Việt lên đỉnh cao thế giới
Ngồi nhìn ra khoảng ruộng ươm giống rộng chừng 10ha hút tầm mắt, nơi có khoảng một nghìn giống lúa đang được ươm nhiều năm qua để tìm ra giống thích ứng với từng vùng miền, thỉnh thoảng, ngòi bút của kỹ sư Hồ Quang Cua lại “nhả ra từng chữ” trên cuốn sổ lọt thỏm trong lòng bàn tay. Ở tuổi 73, cha đẻ của giống gạo ngon nhất thế giới vẫn cặm cụi như một lão nông tri điền, gom góp tri thức đồng ruộng để phục vụ bà con.
Người 'bình dân hóa' lúa thơm
Gắn đời mình với hạt gạo Việt Nam trong suốt bốn thập kỷ đổi mới và hội nhập, kỹ sư Hồ Quang Cua luôn tìm cách bình dân hóa lúa thơm, để giống lúa này có thể đi khắp muôn nơi và “dễ tính” với nhiều loại hình thổ nhưỡng, kể cả ở những vùng nước mặn. Mục tiêu cao nhất là bất cứ bà con nông dân nào cũng không sợ rủi ro khi gieo sạ lúa thơm ST.
Trang trại nghiên cứu của ông nằm ở Sóc Trăng. Dưới nắng xiên của chiều tà, bên ruộng lúa rộng ngút tầm mắt, ông giải thích chi tiết về mỗi loại giống được ghi mã và ngày giờ cẩn thận. Hiện nay, ông dành thời gian nghiên cứu giống lúa thơm ngon ngắn ngày hơn, chịu mặn, chịu hạn phù hợp với biến đổi khí hậu ở vùng đất lúa-tôm ở bán đảo Cà Mau.
Cuộc đời của kỹ sư nông học này quá nhiều thăng trầm. Sự thăng hạng của thương hiệu gạo ông Cua phải mất rất nhiều năm “mài ngọc”. Từ ST1 đến ST25 có đến 25 giống lúa thơm được chọn ra trong khoảng thời gian ¼ thế kỷ, với sự đóng góp của nhiều chuyên gia như Tiến sĩ di truyền Trần Tấn Phương, Thạc sĩ công nghệ sinh học Nguyễn Thị Thu Hương, và hàng chục chuyên viên công nhân lành nghề khác.
Vượt qua định kiến để vươn ra thế giới
Nhớ lại hơn 20 năm trước, kỹ sư Hồ Quang Cua trầm giọng kể về giai đoạn thăng trầm khi ông từng bị coi là người gây mất an ninh lương thực khi đưa lúa thơm ST3 vào canh tác. Lúc đó, lúa thơm bị định kiến là loại năng suất thấp, thị trường không hấp thụ, phải bán rẻ. Nhưng ông âm thầm nghiên cứu với tâm thế “thích thì làm”, luôn nung nấu ý chí mang hạt gạo Việt Nam ra khỏi biên giới và được vinh danh ở thị trường quốc tế.
Ông may mắn nhận được sự ủng hộ từ Tỉnh ủy, Ủy ban nhân dân tỉnh Sóc Trăng và cố Phó Thủ tướng Chính phủ Nguyễn Công Tạn, người đã động viên ông tiếp tục nghiên cứu. Dấn thân với tư duy đổi mới, ngay khi giống ST24 chưa được Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn công nhận, ông đơn thương độc mã mang đi thi trên thế giới.
Kết quả là ST24 đã lọt vào top 3 gạo ngon nhất thế giới từ lần dự thi đầu tiên năm 2017. Đến ngày 12/11/2019, tại Cuộc thi gạo ngon nhất thế giới ở Philippines, gạo ST25 của doanh nghiệp Hồ Quang (Sóc Trăng) đã xuất sắc vượt qua gạo Thái Lan, giành giải Nhất và sau đó thêm 2 lần vào các năm 2023 và 2025. “Nhất hóa tam” đã khẳng định vị thế của hạt gạo thơm ST25 trên toàn cầu.
'Người thầy' của nông dân
Trong trại ươm giống, ông sống giản dị, khiêm nhường cùng với các kỹ sư. Năm 2016, ông là một trong 18 cá nhân xuất sắc được vinh danh tại chương trình “Vinh quang Việt Nam - Dấu ấn 30 năm đổi mới”, ghi nhận những đóng góp bền bỉ, sáng tạo trong nghiên cứu, lai tạo giống lúa chất lượng cao.
Những nghiên cứu của ông đã tạo nên bước đột phá cho ngành nông nghiệp Việt Nam. Đi trên xa lộ xuyên Á dài trên 50km từ Sóc Trăng đến Cà Mau, hàng vạn héc-ta lúa ST25 trĩu bông trong mùa thu hoạch minh chứng cho thành tựu đại chúng của giống lúa này.
Tết năm nay, bà con vùng lúa-tôm ở Kiên Giang, Cà Mau đón một cái Tết no ấm nhất với thu nhập cao từ lúa ST25. Anh Huỳnh Văn Mực ở An Giang hồ hởi chia sẻ: “Làm lúa thơm ST25 còn dễ hơn làm lúa thường, chi phí đầu tư giống ít hơn nhưng năng suất và chất lượng gạo cao hơn hẳn”. Ngôi nhà khang trang của anh được xây nhờ thắng lớn trong canh tác lúa-tôm.
Bền bỉ tạo vị thế vững chắc cho hạt gạo ST25
Sau khi giành giải Nhất thế giới, ông phải đối mặt với không ít khó khăn, từ lừa đảo đến cười chê khi ST25 tụt hạng. Nhưng ông kiên định cải tiến giống lúa, khẳng định: “Khi nào còn sống, tôi vẫn lấy mẫu ST25 để đi thi. Mình đã làm việc gì là phải kiên định, không thể nhất thời”.
Ông giải thích: “Nếu một loại gạo được hạng Nhất nhiều lần càng củng cố vị thế, lòng tin với người tiêu dùng, nông dân mới gia tăng sản xuất, tăng thu nhập. Mục tiêu nghiên cứu của chúng tôi là để phục vụ sản xuất nâng cao đời sống chứ không phải đem về nhiều chiếc cúp để chưng”.
Trong suốt 40 năm đổi mới, ông đối mặt với cạnh tranh, kỳ thị, thậm chí bị lừa lọc, nhưng những bài học đó dạy ông cách sống cẩn trọng hơn. Ông chậm rãi nói: “Con đường tôi chọn trong hành trình lúa gạo chỉ có một mục tiêu duy nhất: làm cho ra giống lúa và hạt gạo thật sự tốt”.
Di sản và cảm hứng cho tương lai
Tốt nghiệp kỹ sư trồng trọt từ năm 1978, ông Hồ Quang Cua đã dành cả sự nghiệp cho nghiên cứu, lựa chọn và phát triển giống lúa chất lượng cao. Với sự nghiệp hơn bốn thập kỷ, ông được Nhà nước tặng nhiều Huân chương Lao động, danh hiệu Anh hùng Lao động, và Giải thưởng Hồ Chí Minh về khoa học công nghệ.
Khi được hỏi điều gì khiến ông bền bỉ vươn lên đỉnh cao, ông cười giòn tan: “Chỉ có ý chí, có lòng ham muốn và sự kiên nhẫn, quyết tâm. Quan trọng nhất là mỗi ngày sống, mình cố gắng có một sự cống hiến cho xã hội”.
Để những giá trị thương hiệu “gạo ông Cua” được nối tiếp, ông đang xây dựng tư duy mở cho những người thân cận, rằng gạo là “hạt ngọc” cần mài giũa nhiều năm mới sáng. Hành trình “mài ngọc” của ông mấy chục năm qua là một minh chứng sống cho thành tựu đổi mới của ngành nông nghiệp Việt Nam, truyền cảm hứng cho thế hệ nông dân và nhà khoa học trẻ tiếp nối hành trình đổi mới của mình.
