Việt Nam đẩy mạnh nhiên liệu sinh học: Từ nhập khẩu đến tự chủ nguồn cung ethanol
Theo các chuyên gia, để nhiên liệu sinh học thực sự trở thành một cấu phần quan trọng trong cơ cấu năng lượng quốc gia, vấn đề cốt lõi không chỉ nằm ở tỉ lệ phối trộn, mà ở khả năng chủ động nguồn nguyên liệu trong nước. Nếu không xây dựng được chuỗi cung ứng bền vững từ vùng trồng, nhà máy sản xuất đến hệ thống phân phối thì mục tiêu an ninh năng lượng sẽ khó đạt được một cách thực chất.
Lộ trình E10 và thách thức nguồn cung
Trong nỗ lực thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và hiện thực hóa cam kết giảm phát thải, Việt Nam xác định mở rộng sử dụng nhiên liệu sinh học là giải pháp quan trọng giúp đa dạng hóa nguồn cung năng lượng, từng bước giảm tỷ trọng phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch. Cụ thể hóa chủ trương trên, Bộ Công Thương đã ban hành Thông tư số 50/2025/TT-BCT quy định lộ trình áp dụng tỉ lệ phối trộn nhiên liệu sinh học với nhiên liệu truyền thống.
Theo ông Đỗ Minh Quân - Chuyên viên chính, Phòng Quản lý kinh doanh xăng dầu và khí, Cục Quản lý và Phát triển thị trường trong nước (Bộ Công Thương) cho biết, theo báo cáo của các thương nhân kinh doanh xăng dầu, tổng lượng xăng tiêu thụ năm 2025 khoảng 11,37 triệu m³. Nếu từ ngày 1/6/2026 chuyển sang sử dụng xăng sinh học theo lộ trình E10, ước tính lượng ethanol cần cho pha chế sẽ vào khoảng 1,1 triệu m³.
Hiện Việt Nam có 6 nhà máy sản xuất cồn, nhưng mới chỉ khoảng 3 nhà máy đang hoạt động và cũng chưa vận hành hết công suất do trước đây thị trường chưa đủ lớn. Nếu cả 6 nhà máy cùng hoạt động tối đa theo công suất thiết kế, sản lượng có thể đạt khoảng 400.000 - 500.000 m³, tương đương đáp ứng khoảng 40% nhu cầu ethanol trong nước.
Như vậy, trong giai đoạn đầu triển khai lộ trình, Việt Nam vẫn phải nhập khẩu khoảng 60% ethanol từ nước ngoài. Ông Quân cho biết, khi xây dựng Thông tư 50, Bộ Công Thương đã tính đến phương án này. Trên thế giới hiện có 2 cường quốc xuất khẩu ethanol lớn là Hoa Kỳ và Brazil. Sau khi trừ nhu cầu nội địa, mỗi năm hai nước này còn dư khoảng 30 - 40 triệu m³, hoàn toàn có khả năng cung ứng cho nhu cầu nhập khẩu của Việt Nam, vốn chỉ vào khoảng 600.000 - 700.000 m³/năm trong giai đoạn đầu.
Giải pháp đồng bộ từ ngắn hạn đến dài hạn
Để bảo đảm triển khai lộ trình phối trộn nhiên liệu sinh học một cách ổn định và hiệu quả, Bộ Công Thương định hướng thực hiện đồng bộ nhiều giải pháp theo các giai đoạn ngắn hạn, trung hạn và dài hạn. Trong ngắn hạn, cơ chế nhập khẩu ethanol sẽ tiếp tục được duy trì linh hoạt nhằm bảo đảm đủ nguồn cung cho hoạt động pha chế xăng sinh học trong trường hợp sản xuất trong nước chưa đáp ứng kịp nhu cầu thị trường.
Ở trung hạn, Bộ Công Thương sẽ phối hợp với các bộ, ngành liên quan, từng bước tái khởi động các nhà máy ethanol đã được đầu tư nhưng phải dừng hoạt động trước đây do chưa có thị trường tiêu thụ ổn định, đồng thời nâng cao công suất sản xuất của các nhà máy đang vận hành. Bên cạnh đó, các chính sách khuyến khích doanh nghiệp đầu tư công nghệ sản xuất ethanol hiệu suất cao cũng sẽ được nghiên cứu, xây dựng.
Về dài hạn, cần quy hoạch và mở rộng các vùng nguyên liệu trong nước, nhất là đối với cây ngô, cây sắn. Đồng thời, phải xây dựng chuỗi liên kết bền vững giữa vùng nguyên liệu và cơ sở sản xuất để tạo nguồn cung ổn định cho các nhà máy. Đây là điều kiện then chốt để thị trường vận hành bền vững.
Khơi thông thị trường và kỳ vọng mô hình liên kết
Trao đổi về vấn đề này, ông Đỗ Văn Tuấn - Chủ tịch Hiệp hội Nhiên liệu sinh học Việt Nam nhấn mạnh, chương trình nhiên liệu sinh học đã được Đảng và Nhà nước quan tâm từ hơn 10 năm nay, với 3 mục tiêu lớn: bảo vệ môi trường, giải quyết đầu ra cho nông nghiệp và chủ động hơn về an ninh năng lượng.
Tuy nhiên theo ông Tuấn, dù chủ trương đúng, quá trình thiết kế cụ thể trước đây chưa thật sự toàn diện, dẫn tới việc chương trình chưa đạt như kỳ vọng ban đầu. Một số nhà máy được xây dựng nhưng không có thị trường tiêu thụ, nên phải dừng hoạt động. Điển hình là các nhà máy cồn của Tập đoàn Dầu khí như Bình Phước hay Dung Quất đã phải đóng cửa nhiều năm.
Khi chương trình nhiên liệu sinh học được tái khởi động với cách tiếp cận toàn diện hơn, đây là cơ hội lớn để các nhà máy này phục hồi. Nhà máy cồn Dung Quất hiện đã chạy lại, còn nhà máy Bình Phước, theo ông Tuấn, cũng có cơ sở để sớm tái khởi động. Bên cạnh đó, một số nhà máy tư nhân vẫn hoạt động nhưng công suất còn thấp, hiệu quả chưa cao.
Ông Tuấn đề xuất xây dựng mô hình liên kết tương tự như mô hình liên kết giữa doanh nghiệp và nông dân trồng mía trong ngành đường. Khi đó, người nông dân có thể trở thành một phần của chuỗi giá trị, thậm chí là cổ đông nhỏ lẻ của nhà máy. Ông bày tỏ kỳ vọng trong tương lai sẽ có những doanh nghiệp làm được mô hình liên kết với vùng nguyên liệu hiệu quả.
Về nguồn cung quốc tế, ông Tuấn cho rằng Việt Nam không quá lo ngại về khả năng tiếp cận ethanol trên thị trường thế giới, bởi nhu cầu ethanol của Việt Nam hiện nay chỉ tương đương sản lượng sản xuất trong một ngày của Hoa Kỳ. Tuy nhiên, điều quan trọng là xây dựng một khung chính sách đủ rõ ràng để doanh nghiệp có thể chủ động tính toán kế hoạch nhập khẩu, tồn trữ và phân phối.
Hiện nay, ngoài một số doanh nghiệp lớn như Petrolimex, PVOil hay Saigon Petro, nhiều doanh nghiệp nhỏ vẫn gặp khó khăn trong việc xây dựng kế hoạch nhập khẩu do hạn chế về tài chính và năng lực tổ chức. Vì vậy, vai trò của Hiệp hội là cung cấp thông tin thị trường, chia sẻ nguồn hàng và hỗ trợ doanh nghiệp tiếp cận các đầu mối cung ứng.
Khi những yếu tố này được hoàn thiện, thị trường ethanol sẽ có nền tảng vận hành ổn định hơn, góp phần thúc đẩy phát triển nhiên liệu sinh học và nâng cao khả năng chủ động về năng lượng. Việt Nam bắt đầu thúc đẩy sử dụng nhiên liệu sinh học từ nhiều năm trước, với dấu mốc quan trọng là việc thay thế xăng RON92 bằng xăng E5 RON92 trên toàn quốc từ năm 2018. Tuy nhiên, sau nhiều năm triển khai, xăng E5 vẫn chưa đạt được tỉ lệ tiêu thụ như kỳ vọng.
Theo định hướng của Chính phủ, từ ngày 1/6/2026, Việt Nam chính thức áp dụng lộ trình mới, theo đó toàn bộ xăng không chì lưu thông trên thị trường sẽ được thay thế bằng xăng sinh học E10 (xăng chứa 10% ethanol) để bảo vệ môi trường; xăng E5 RON92 vẫn tiếp tục được duy trì đến hết năm 2030. Tuy nhiên, theo chỉ đạo của Thủ tướng Chính phủ, lộ trình triển khai xăng sinh học E10 đang được yêu cầu đẩy nhanh, với mục tiêu thúc đẩy ngay trong tháng 4 năm nay, trong bối cảnh thị trường năng lượng thế giới tiếp tục diễn biến phức tạp, giá xăng dầu biến động mạnh, đặt ra yêu cầu cấp thiết về nâng cao tính tự chủ nguồn cung trong nước.
