Thủy Điện Tích Năng: Giải Pháp Chiến Lược Đảm Bảo An Ninh Năng Lượng Quốc Gia
Trong bối cảnh tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng gia tăng, yêu cầu bảo đảm vận hành hệ thống điện an toàn và ổn định đang đặt ra nhiều thách thức lớn cho công tác điều độ. Thủy điện tích năng nổi lên như một giải pháp công nghệ hiệu quả, góp phần điều hòa phụ tải, hỗ trợ tích hợp các nguồn năng lượng tái tạo, đồng thời giảm thiểu phát thải khí carbon, từ đó nâng cao khả năng linh hoạt của hệ thống điện quốc gia.
Tăng Cường Tính Linh Hoạt Cho Hệ Thống Điện
Theo thống kê, đến cuối năm 2025, tổng công suất nguồn điện toàn hệ thống dự kiến đạt khoảng 87.600 MW, tăng khoảng 6.400 MW so với năm 2024. Trong đó, nguồn điện năng lượng tái tạo bao gồm điện gió, điện mặt trời và điện sinh khối chiếm khoảng 24.453 MW, tương đương 27,9%. Nhiệt điện than đạt 28.100 MW (32,1%) và thủy điện truyền thống là 24.640 MW (28,1%).
Việc tỷ trọng năng lượng tái tạo trong hệ thống điện ngày càng tăng, trong khi đặc tính phát điện của các nguồn này phụ thuộc lớn vào thời tiết, đang làm gia tăng nguy cơ mất cân đối cung - cầu, tạo áp lực lớn cho vận hành hệ thống điện. Trước thực trạng đó, phát triển các giải pháp lưu trữ năng lượng, đặc biệt là thủy điện tích năng, được xem là hướng đi tất yếu và chiến lược.
Lợi Thế Và Tiềm Năng Của Thủy Điện Tích Năng Tại Việt Nam
Tiến sĩ Nguyễn Quy Hoạch, chuyên gia năng lượng và Ủy viên Hội đồng Khoa học Tạp chí Năng lượng Việt Nam, nhấn mạnh rằng việc phát triển thủy điện tích năng tại Việt Nam là cần thiết. Việt Nam sở hữu nhiều lợi thế về địa hình và khí hậu, đặc biệt là khu vực miền núi với độ chênh cao, thuận lợi cho việc tích trữ và vận hành loại hình thủy điện tích năng. Loại hình này sẽ góp phần quan trọng trong việc bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia và hỗ trợ huy động hiệu quả các nguồn năng lượng tái tạo.
Khác với thủy điện truyền thống, thủy điện tích năng không đòi hỏi dung tích hồ chứa lớn, mà chỉ cần lượng nước đủ để vận hành bơm-phát theo công suất thiết kế, thường trong khoảng 5-7 giờ. Nhờ chủ động nguồn nước tích trữ, quá trình vận hành của thủy điện tích năng ít phụ thuộc vào tình hình thủy văn, mà có khả năng điều chỉnh công suất linh hoạt theo nhu cầu phụ tải của hệ thống.
Theo Điều chỉnh Quy hoạch phát triển điện lực quốc gia giai đoạn 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050 (Quy hoạch Điện VIII), tổng công suất các nhà máy thủy điện tích năng đến năm 2030 được xác định đạt từ 2.400 đến 6.000 MW. Định hướng đến năm 2050, con số này dự kiến đạt khoảng 20.691 đến 21.327 MW. Điều này cho thấy, thủy điện tích năng được xác định là một trong những giải pháp quan trọng nhằm bảo đảm an ninh năng lượng quốc gia trong dài hạn.
Đẩy Nhanh Tiến Độ Dự Án Thủy Điện Tích Năng Bác Ái
Hiện nay, phần lớn các dự án thủy điện tích năng tại Việt Nam đang trong giai đoạn khảo sát, nghiên cứu và thiết kế. Tuy nhiên, dự án Nhà máy Thủy điện tích năng Bác Ái là dự án duy nhất đã chính thức được triển khai thi công. Với tổng công suất lắp đặt 1.200 MW, gồm 4 tổ máy (300 MW/tổ), tổng mức đầu tư lên đến 21.101 tỷ đồng, dự án do Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN) làm chủ đầu tư, với Ban Quản lý dự án Điện 3 (EVNPMB3) đại diện chủ đầu tư.
Đây là dự án thủy điện tích năng đầu tiên của Việt Nam, thuộc công trình năng lượng nhóm A, cấp đặc biệt, được xây dựng tại xã Bác Ái Tây, tỉnh Khánh Hòa. Dự án được triển khai với mục tiêu phát điện phủ đỉnh phụ tải, góp phần làm phẳng biểu đồ phụ tải của hệ thống thông qua việc bơm tích nước vào giờ thấp điểm và phát điện vào giờ cao điểm.
Giám đốc EVNPMB3 Phạm Thanh Hoài cho biết, dự án được triển khai từ đầu tháng 3/2025 và hiện đang được đẩy nhanh tiến độ. Dự kiến, nhà máy sẽ hoàn thành và đưa vào vận hành vào cuối năm 2029 hoặc đầu năm 2030, góp phần giải tỏa công suất các nguồn năng lượng tái tạo và nâng cao khả năng điều hành linh hoạt hệ thống điện quốc gia.
Thách Thức Và Nỗ Lực Trong Quá Trình Thi Công
Mặc dù nhận được sự hỗ trợ của nhiều tổ chức quốc tế ngay từ giai đoạn chuẩn bị, nhưng với quy mô công suất lớn, dự án đối mặt với không ít thách thức, đặc biệt trong công tác thiết kế và lựa chọn thiết bị. Các tổ máy thủy điện tích năng phải vận hành hai chiều với tần suất lớn, đòi hỏi yêu cầu kỹ thuật rất cao.
Trung tá Lê Đình Lam, đại diện liên danh nhà thầu từ Tổng Công ty Xây dựng Sông Lô (Bộ Quốc phòng), cho biết ngay từ khi triển khai, các đơn vị thi công đã tổ chức đồng loạt nhiều mũi thi công, huy động nhân lực và thiết bị với cường độ cao để bù đắp thời gian chậm bàn giao mặt bằng giai đoạn đầu. Nhờ áp dụng các biện pháp tổ chức thi công khoa học và sử dụng hệ thống máy móc hiện đại, tiến độ nhiều hạng mục đào hầm đã đạt và vượt kế hoạch đề ra.
Ông Hoàng Ngọc Tươi, Giám đốc Ban điều hành và Chỉ huy trưởng dự án từ Tổng công ty Xây dựng Trường Sơn (Binh đoàn 12, Bộ Quốc phòng), chia sẻ rằng điều kiện địa chất biến đổi phức tạp là khó khăn lớn nhất trong quá trình thi công hầm. Khi xuất hiện các yếu tố địa chất bất lợi, đơn vị phải kịp thời gia cố và điều chỉnh biện pháp thi công nhằm bảo đảm an toàn và tiến độ. Thời tiết bất lợi với mưa kéo dài trong nhiều tháng cũng gây không ít khó khăn, nhưng các đơn vị đã nỗ lực duy trì thi công xuyên mùa mưa, tranh thủ thời tiết thuận lợi để triển khai đồng loạt các mũi thi công, bảo đảm tiến độ chung.
Tiềm Năng Phát Triển Trong Tương Lai
Đánh giá về tiềm năng phát triển trong tương lai, lãnh đạo EVNPMB3 cho biết khu vực hồ Tân Mỹ trên sông Cái có dung tích hơn 200 triệu m³, trong khi dự án Thủy điện tích năng Bác Ái chỉ sử dụng khoảng 9 triệu m³, tương đương khả năng vận hành khoảng 7 giờ/ngày. Với điều kiện địa hình, địa chất và hạ tầng lưới điện thuận lợi, khu vực này hoàn toàn có thể phát triển thêm từ 2 đến 3 nhà máy thủy điện tích năng quy mô lớn, từng bước hình thành trung tâm điện lực quan trọng của khu vực Nam Trung Bộ và cả nước.
Thực tiễn triển khai dự án Thủy điện tích năng Bác Ái cho thấy, khi được chuẩn bị đồng bộ về quy hoạch, nguồn lực và công nghệ, loại hình điện năng này hoàn toàn có thể phát huy hiệu quả, hỗ trợ tích hợp các nguồn năng lượng tái tạo. Điều này không chỉ góp phần ổn định hệ thống điện mà còn thúc đẩy phát triển bền vững, đáp ứng nhu cầu năng lượng ngày càng tăng của đất nước.
