Đất hiếm là nhóm nguyên tố kim loại thiết yếu trong sản xuất các sản phẩm dân dụng và thiết bị quân sự. Chỉ vài gram đất hiếm có thể đủ để chế tạo tivi hay máy tính xách tay, nhưng cần đến hàng trăm gram để sản xuất một quả tên lửa Tomahawk hoặc Patriot.
Áp lực thời gian từ lệnh cấm và xung đột
Theo AFP ngày 13.5, Mỹ đang nỗ lực thiết lập chuỗi cung ứng đất hiếm nhằm tái nạp kho vũ khí giữa bối cảnh xung đột với Iran. Viện Chính sách công Payne tại Trường đại học Mỏ Colorado (Mỹ) ước tính lực lượng Mỹ đã phóng hàng ngàn quả tên lửa xuống các mục tiêu Iran kể từ ngày 28.2, thời điểm bắt đầu xung đột.
Bên cạnh đó, Lầu Năm Góc đang thúc đẩy các công ty như MP Materials và REalloys đẩy nhanh tiến độ thiết lập chuỗi cung ứng đất hiếm độc lập, vì chỉ còn chưa đầy 8 tháng nữa là đến thời điểm lệnh cấm sử dụng đất hiếm Trung Quốc trong toàn bộ hệ thống quốc phòng Mỹ có hiệu lực.
Khó khăn trong việc thay thế Trung Quốc
Giáo sư Roderick Eggert tại Trường đại học Mỏ Colorado cho biết sẽ mất thời gian để các đối thủ gia tăng năng lực đủ để giảm đáng kể thị phần của các nhà sản xuất đất hiếm Trung Quốc, nước đang kiểm soát khoảng 90% năng lực xử lý đất hiếm toàn cầu.
Chuyên gia Mahnaz Khan, Phó chủ tịch Viện nghiên cứu Đẩy nhanh chính sách Silverado (Mỹ), đánh giá xung đột Trung Đông đã chỉ ra loại khoáng sản nào là cần thiết cũng như những điểm yếu trong chuỗi cung ứng. Bà cho rằng việc thiếu hụt nguồn cung có thể làm gia tăng sức ép lên năng lực tái sản xuất vũ khí của Mỹ, vì đất hiếm được sử dụng trong mọi thứ từ máy bay không người lái (UAV), tên lửa đánh chặn, đến tên lửa dẫn đường và máy bay chiến đấu.
Hồi cuối tháng 4, Trung tâm Nghiên cứu chiến lược và quốc tế (CSIS, Mỹ) dự báo việc khôi phục kho vũ khí đang cạn dần và bổ sung đến mức mong muốn sẽ cần nhiều năm.
Nỗ lực tăng sản lượng và mở rộng khai thác
Trong nhiệm kỳ đầu của Tổng thống Donald Trump (2017-2021) và nhiệm kỳ của Tổng thống Joe Biden (2021-2025), thị phần sản xuất đất hiếm của Mỹ đã tăng từ 3% lên 13% tổng sản xuất toàn cầu nhờ các biện pháp trợ giá và ưu đãi thuế. Tuy nhiên, cho đến năm 2025, chỉ có một mỏ đất hiếm lớn hoạt động là mỏ tại Mountain Pass ở bang California, do MP Materials vận hành. Chính phủ Mỹ nắm 15% cổ phần công ty này.
Vào tháng 7.2025, công ty Ramaco Resources đã mở mỏ đất hiếm đầu tiên trong hơn 70 năm tại bang Wyoming, nhưng đến nay chưa khai thác. Hiện có 9 dự án khác đang được phát triển tại các bang Montana, Wyoming và Nebraska.
Chiến lược tái chế và hợp tác quốc tế
Bên cạnh khai thác, Mỹ cũng tập trung vào mảng tái chế để bổ trợ cho chuỗi cung ứng. Ngoài ra, chính quyền ông Trump hướng đến hợp tác với nước ngoài, như hỗ trợ công ty USA Rare Earth (chính phủ Mỹ nắm 10% cổ phần) mua lại nhà sản xuất Serra Verde của Brazil.
Trong vài tháng qua, Mỹ đã đạt thỏa thuận với các quốc gia sản xuất khác như Úc, Cộng hòa Dân chủ Congo, Rwanda và Thái Lan.
Bước tách chiết - thách thức lớn nhất
Khai thác chỉ là bước đầu tiên trong quá trình sản xuất đất hiếm. Sau khi khai thác, nguyên liệu thô phải qua bước tinh chế và tách chiết các nguyên tố riêng trước khi chế biến. Đây là bước giúp Trung Quốc thống trị lĩnh vực đất hiếm. Tính đến năm 2025, Trung Quốc kiểm soát 91% sản lượng tách chiết toàn cầu, theo Cơ quan Năng lượng quốc tế.
Tổng giám đốc điều hành MP Materials, James Litinsky, cho biết công ty sẽ lập tức triển khai hoạt động tách chiết đất hiếm tại Mountain Pass. Vào tháng 1, công ty Energy Fuels (Mỹ) đã nắm quyền kiểm soát công ty ASM của Úc và lên kế hoạch xây cơ sở tách chiết mới tại Mỹ. USA Rare Earth cũng đầu tư vào công ty đất hiếm Carester của Pháp và đang hợp tác hoàn thiện quy trình tách chiết.
Chế tạo nam châm vĩnh cửu - bước cuối cùng
Ở cuối chuỗi cung ứng, các công ty Vulcan Elements và eVAC Magnetics từ năm ngoái đã bắt đầu chế tạo nam châm vĩnh cửu, thành phần cực quan trọng của các hệ thống vũ khí hiện đại. "Chúng tôi không chỉ bán nam châm. Chúng tôi mang lại một chuỗi cung ứng an toàn, độc lập khỏi Trung Quốc. Ưu tiên của chúng tôi là đảm bảo Mỹ và đồng minh có thể tiếp cận với nam châm mà họ cần cho an ninh quốc gia và sức chống chịu kinh tế", CEO Vulcan Elements John Maslin nói.
Ông Maslin cho rằng việc Mỹ có thể hoàn toàn tự chủ về đất hiếm, từ khai thác cho đến bán nam châm vĩnh cửu, không còn là viễn cảnh xa vời. "Ngành công nghiệp phải đổi mới và nhảy cóc, không chỉ sao chép Trung Quốc", ông Maslin nhấn mạnh.
