Bộ Công thương vừa ban hành kế hoạch thực hiện Chỉ thị số 10 của Chính phủ nhằm tăng cường tiết kiệm điện và phát triển điện mặt trời mái nhà. Theo kế hoạch, Bộ sẽ phối hợp với các bộ, ngành liên quan để hoàn thiện cơ chế hỗ trợ hộ gia đình lắp đặt điện mặt trời mái nhà và hệ thống lưu trữ điện (BESS).
Mục tiêu phát triển điện mặt trời mái nhà
Mục tiêu hằng năm là khoảng 10% cơ quan công sở và 10% hộ gia đình trên cả nước lắp đặt, sử dụng hệ thống điện mặt trời mái nhà tự sản xuất, tự tiêu thụ. Ngoài ra, tổng công suất điện mặt trời mái nhà cần đạt 20% công suất lắp đặt theo kế hoạch phát triển giai đoạn 2026 - 2030 của các địa phương. Theo số liệu của Cục Thống kê, đầu năm 2026, Việt Nam có khoảng 28,6 triệu hộ gia đình. Như vậy, nếu đạt mục tiêu, sẽ có khoảng 2,8 triệu mái nhà có thể lắp đặt điện mặt trời.
Mô hình được Bộ Công thương thúc đẩy là "tự sản, tự tiêu", kết hợp hệ thống lưu trữ BESS, với công suất thiết kế phù hợp nhu cầu thực tế của từng hộ gia đình. Trung bình mỗi hộ cần hệ thống công suất từ 3 - 5 kWp, tùy khu vực và quy mô sử dụng điện. Với mức bình quân khoảng 4 kWp/hộ, nếu 2,8 triệu hộ triển khai trong năm đầu tiên, tổng công suất lắp đặt mới có thể đạt khoảng 11.440 MW.
Lợi ích từ điện mặt trời mái nhà
Các chuyên gia năng lượng ước tính nếu thực hiện đúng mục tiêu, sản lượng điện mặt trời bổ sung vào nguồn mỗi năm có thể lên đến hàng nghìn MW, giúp hệ thống điện quốc gia giảm tải trực tiếp từ 3 - 10% công suất phụ tải đỉnh trong các tháng cao điểm nắng nóng.
Ví dụ, TP.HCM có khoảng 3 triệu căn nhà, theo ông Bùi Trung Kiên - Phó tổng giám đốc Tổng công ty Điện lực TP.HCM. Sau khi trừ số căn hộ chung cư không thể lắp điện mái nhà riêng, còn khoảng 2,5 triệu mái nhà. Ông Kiên tính toán: "Nếu mỗi năm phát triển khoảng 10%, tương đương 250.000 mái nhà lắp đặt điện mặt trời, với công suất trung bình 3 - 5 kWp/hệ thống, TP.HCM có thể bổ sung khoảng 1.000 MW công suất vào ban ngày có nắng". Ông nhấn mạnh, nếu mỗi địa phương được bổ sung từ vài trăm đến cả nghìn MW điện tái tạo trong năm, nguồn điện bổ sung vào hệ thống sẽ rất lớn.
Thách thức trong phát triển
Tuy nhiên, theo ông Kiên, đây là "một chỉ tiêu cực kỳ khó" nếu không có cơ chế hỗ trợ mạnh và sự phối hợp quyết liệt từ nhiều cơ quan, tổ chức. Giai đoạn đến năm 2020, với cơ chế giá FIT rất tốt, cả nước chỉ phát triển hơn 100.000 hệ thống trên mái nhà. Tính từ đầu năm đến nay, TP.HCM mới ghi nhận hơn 2.400 khách hàng đầu tư điện mặt trời mái nhà. "Dư địa phát triển còn rất lớn, nhưng để đạt mục tiêu cần sự vào cuộc mạnh mẽ của địa phương cùng các chính sách hỗ trợ tài chính cho người dân", ông Kiên nói.
Khảo sát của Ngân hàng Thế giới (WB) cho thấy TP.HCM và Đà Nẵng là hai đô thị có tiềm năng lớn để phát triển điện mặt trời mái nhà. Quá trình đô thị hóa nhanh khiến nhu cầu điện tại các thành phố lớn gia tăng mạnh, trong khi điện mặt trời mái nhà có thể mang lại hiệu quả kinh tế, tăng độ tin cậy của nguồn cung điện và hỗ trợ các lĩnh vực mới như xe điện, hệ thống thiết bị thông minh. WB ước tính gần 30% diện tích mái nhà tại hai đô thị này đủ điều kiện lắp đặt hệ thống điện mặt trời mái nhà hiệu quả.
Giải pháp thúc đẩy phát triển
Để đạt được mục tiêu, các chuyên gia năng lượng cho rằng cần có cơ chế hỗ trợ rõ ràng, thực tế và đủ hấp dẫn. TS Nguyễn Duy Khiêm, giảng viên Trường ĐH Quy Nhơn, cho biết thị trường đang có dấu hiệu tăng trưởng tích cực sau khi Nghị định 58 về phát triển điện mặt trời mái nhà có hiệu lực. Từ đầu năm 2026, số lượng hệ thống lắp mới tăng khoảng 30% so với cùng kỳ năm trước. Tuy nhiên, chi phí đầu tư pin lưu trữ vẫn còn lớn, trở thành rào cản đối với nhiều hộ gia đình.
TS Khiêm đề xuất cần sớm ban hành cơ chế cho phép bán lượng điện dư lên lưới với tỷ lệ cao hơn. Hiện nay, tỷ lệ điện được phép hòa lưới mới chỉ khoảng 20% công suất. Dự thảo nâng lên 50% đã được lấy ý kiến từ lâu nhưng vẫn chưa được ban hành. "Chỉ cần nâng công suất hòa lưới lên 50% thì bức tranh về phong trào điện mặt trời trên mái nhà sẽ thay đổi hoàn toàn", ông nhấn mạnh.
Ông Nguyễn Quốc Dũng, Trưởng ban Kinh doanh Tập đoàn Điện lực Việt Nam (EVN), dẫn chứng EVN có khoảng 31 triệu khách hàng điện, chỉ cần một nửa lắp điện mặt trời mái nhà có pin lưu trữ sẽ giảm áp lực rất lớn lên lưới điện quốc gia. Ông đề xuất cần có chính sách hỗ trợ giảm giá đầu tư, như Úc từng tăng ngân sách chương trình hỗ trợ lên gấp 3 lần, khoảng 5,12 tỉ USD.
Chuyên gia năng lượng Đào Nhật Đình cho rằng: "Hỗ trợ bằng tiền cho hộ gia đình lắp đặt điện mặt trời mái nhà là chủ trương nhân văn của Chính phủ, khuyến khích để phát triển, nhưng phải bảo đảm sự ổn định. Muốn ổn định, phải có BESS và ưu tiên phát triển điện mặt trời mái nhà có BESS".
Cấp bách cơ chế dễ áp dụng
Theo các chuyên gia, giải pháp cấp bách là sớm ban hành khung pháp lý riêng, cơ chế giá riêng phù hợp đặc thù vận hành của hệ thống điện mặt trời mái nhà có BESS. Quy hoạch điện 8 điều chỉnh đặt mục tiêu đạt từ 10.000 - 16.300 MW BESS vào năm 2030, nhưng thực tế tổng công suất BESS lắp đặt tại Việt Nam vẫn dưới 100 MW.
TS Ngô Đức Lâm, nguyên Phó viện trưởng Viện Năng lượng, nhận xét chính sách phát triển năng lượng tái tạo thời gian qua khá tốt, nhưng điện mái nhà phụ thuộc vào cường độ nắng. Ông đề xuất Nhà nước dùng cơ chế tài chính và lãi suất để hỗ trợ người dân phần chi phí đầu tư hệ thống pin, đồng thời kiểm soát chất lượng sản phẩm, thiết bị đầu vào và giá cả.
Ông Nguyễn Quốc Dũng gợi ý Việt Nam có thể áp dụng cơ chế hỗ trợ bằng tiền cho chi phí lắp điện mặt trời mái nhà có pin lưu trữ, tương tự các chương trình trước đây như hỗ trợ thay bóng đèn compact hay bình nước nóng năng lượng mặt trời, đã mang lại hiệu quả rõ rệt.
Nếu làm được như vậy, Việt Nam không chỉ không lo thiếu điện mà còn có điện sạch sử dụng, đúng theo xu hướng hiện đại của thế giới.
