Theo báo cáo mới nhất từ Tổ chức nghiên cứu năng lượng Ember, thế giới đang chứng kiến một cuộc chạy đua lắp đặt thiết bị làm mát quy mô lớn. Sau khi năm 2024 được ghi nhận là năm nóng nhất trong lịch sử, nhu cầu sử dụng điều hòa tại các thị trường điện lớn nhất thế giới như Trung Quốc, Ấn Độ và Mỹ đã tăng vọt, kéo theo những hệ lụy sâu sắc đến hệ thống năng lượng toàn cầu.
Khi điều hòa không còn là lựa chọn, mà là "cứu tinh"
Tại nhiều quốc gia vốn có khí hậu ôn hòa như khu vực Tây Âu, điều hòa từng được coi là một sản phẩm xa xỉ, thậm chí không cần thiết. Tuy nhiên, theo Euronews, những đợt nắng nóng kỷ lục những năm gần đây đã thay đổi hoàn toàn tư duy tiêu dùng.
Điển hình như tại Anh, mức nhiệt kỷ lục hơn 40°C vào tháng 7/2022 đã gây ra cú sốc lớn. Các nghiên cứu chỉ ra rằng việc sử dụng điều hòa có thể giúp giảm tới 75% số ca tử vong liên quan đến nhiệt độ cao. Chính áp lực về sức khỏe và tính mạng đã thúc đẩy doanh số điều hòa tại quốc gia này tăng gấp đôi chỉ trong một năm, đạt mức khoảng 4 triệu hộ gia đình có thiết bị làm mát vào năm 2024.
Đáng chú ý, xu hướng làm việc tại nhà (WFH) ngày càng phổ biến cũng trở thành động cơ thúc đẩy nhu cầu này. Khi ngôi nhà trở thành văn phòng, việc đảm bảo nhiệt độ dễ chịu không còn là sở thích cá nhân mà là điều kiện bắt buộc để duy trì năng suất lao động. Tại Mỹ, nhu cầu làm mát thậm chí được xác định là nguyên nhân duy nhất khiến lượng điện tiêu thụ tăng trưởng so với năm trước.
Ở các nền kinh tế đang phát triển tại Nam bán cầu, sự kết hợp giữa tăng trưởng thu nhập và quá trình đô thị hóa nhanh chóng đang tạo ra một tầng lớp khách hàng mới. Lần đầu tiên trong đời, hàng triệu hộ gia đình có đủ khả năng tài chính để trang bị chiếc điều hòa đầu tiên, biến nó thành một biểu tượng của sự cải thiện chất lượng sống.
Áp lực nghẹt thở lên lưới điện và "nghịch lý" than đá
Sự bùng nổ của điều hòa đang đặt các nhà quản lý năng lượng vào tình thế tiến thoái lưỡng nan. Theo OilPrice, trong những tháng cao điểm nắng nóng của năm 2024, nhu cầu điện tại Trung Quốc, Ấn Độ và Mỹ đã tăng gấp đôi so với thông thường.
Chỉ tính riêng tại Trung Quốc, việc sử dụng điều hòa đã đóng góp tới 31% mức tăng tổng nhu cầu điện của nước này trong giai đoạn từ tháng 4 đến tháng 9/2024. Để đáp ứng cơn khát điện tức thời này, các quốc gia buộc phải huy động tối đa các nguồn lực, và đáng buồn thay, than đá vẫn là "phao cứu sinh" chính.
Số liệu cho thấy 59% mức tăng sản lượng điện than cả năm của Trung Quốc tập trung vào 2 tháng cao điểm nắng nóng là tháng 8 và tháng 9. Tại Ấn Độ, con số này còn đáng báo động hơn khi khoảng 70% lượng điện tăng thêm trong tháng 5/2024 đến từ các nhà máy nhiệt điện than. Ngay cả tại Mỹ, dù đã nỗ lực chuyển đổi xanh, một phần ba nhu cầu điện tăng thêm vẫn phải dựa vào khí đốt và than đá để bù đắp cho sự thiếu hụt của năng lượng tái tạo trong các khung giờ cao điểm làm mát.
Điều này tạo ra một "vòng lặp nguy hiểm": Biến đổi khí hậu gây nắng nóng dẫn đến việc người dân dùng nhiều điều hòa hơn, kéo theo lượng phát thải carbon từ điện than tăng cao và kết cục là Trái Đất lại càng nóng lên. Hiện nay, điều hòa đã chiếm khoảng 7% tổng lượng điện tiêu thụ toàn cầu và đóng góp 3% lượng phát thải carbon thế giới.
Cuộc đua công nghệ: Lối thoát nào cho tương lai?
Các chuyên gia kinh tế nhận định, việc kêu gọi người dân hạn chế dùng điều hòa trong bối cảnh nhiệt độ khắc nghiệt là điều không khả thi. Thay vào đó, bài toán này chỉ có thể giải được bằng một cuộc cách mạng về công nghệ và năng lượng xanh.
Một nghiên cứu công bố hồi đầu năm 2026 dự báo nhu cầu sử dụng điều hòa sẽ tăng hơn gấp đôi vào năm 2050. Ông Hongzhi Zhang, tác giả nghiên cứu, cảnh báo rằng nếu các khu vực thu nhập thấp tiếp cận điều hòa theo cách thức tiêu tốn năng lượng như hiện nay, lượng phát thải sẽ khiến Trái Đất nóng thêm khoảng 0,05°C ngay cả trong kịch bản lạc quan nhất.
Để hóa giải nghịch lý này, các quốc gia đang hướng tới việc "xanh hóa" quá trình làm mát. Giải pháp không chỉ nằm ở việc xây dựng thêm các cánh đồng điện mặt trời hay điện gió, mà còn ở việc thay đổi cấu trúc tiêu dùng tại từng hộ gia đình.
Việc phát triển điện mặt trời áp mái kết hợp với hệ thống pin lưu trữ được xem là chìa khóa vàng. Khi đó, điều hòa sẽ chạy bằng nguồn năng lượng sạch được tạo ra ngay trên mái nhà vào ban ngày - thời điểm nắng nóng nhất. Đồng thời, các dòng điều hòa thế hệ mới với hiệu suất cao, tiết kiệm điện năng cũng đang trở thành ưu tiên hàng đầu của các nhà sản xuất điện máy để thích nghi với các quy định khắt khe về môi trường.
