Chuyên gia năng lượng: Đồng bộ chính sách và hạ tầng để phát triển năng lượng tái tạo
Trong bối cảnh thị trường xăng dầu thế giới biến động khó lường do xung đột Trung Đông, bà Nguyễn Thị Thanh Bình, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam, đại biểu Quốc hội khóa XVI, đã chia sẻ về yêu cầu phát triển năng lượng tái tạo gắn với một hệ sinh thái đồng bộ nhằm nâng cao tính tự chủ của hệ thống năng lượng quốc gia.
Sức ép an ninh năng lượng trong bối cảnh toàn cầu
Bà Bình cho rằng sức ép là có thật và cần được nhìn nhận với tinh thần chủ động, không chủ quan nhưng cũng không bi quan. Những diễn biến mới tại Trung Đông cho thấy an ninh năng lượng ngày nay không còn là câu chuyện riêng của từng quốc gia, mà gắn chặt với chuỗi cung ứng toàn cầu, các tuyến vận tải chiến lược và biến động giá nhiên liệu trên thị trường quốc tế.
Chính phủ đã ban hành các giải pháp cấp bách để ứng phó với xung đột tại Trung Đông, nhấn mạnh yêu cầu bảo đảm nguồn cung xăng dầu trong nước, không để xảy ra thiếu hụt, đồng thời cho phép các đầu mối trong nước chủ động hơn về nguồn dầu thô và nguyên liệu chế biến.
Điều đó cho thấy một thực tế: với một nền kinh tế đang tăng trưởng nhanh như Việt Nam, bất kỳ cú sốc nào về năng lượng trên thế giới cũng có thể tác động trực tiếp đến sản xuất, vận tải, logistics và đời sống dân sinh.
Trong ngắn hạn, sức ép lớn nhất là bảo đảm đủ nguồn cung, điều hành giá hợp lý và không để tâm lý thị trường bị xáo trộn. Nhưng trong dài hạn, vấn đề sâu xa hơn là làm sao giảm dần mức độ dễ tổn thương trước những biến động từ bên ngoài.
Hạn chế trong chuyển dịch sang năng lượng tái tạo
Việt Nam có lợi thế rất lớn về điện gió, điện mặt trời và nhiều nguồn năng lượng tái tạo khác, nhưng để các tiềm năng đó trở thành công suất thực, đi vào hệ thống một cách bền vững, thì cần nhiều điều kiện hơn là chỉ có tài nguyên tự nhiên.
- Thứ nhất là khung chính sách và thể chế cần tiếp tục được hoàn thiện theo hướng ổn định hơn, minh bạch hơn và có tính dự báo cao hơn.
- Thứ hai là hạ tầng lưới điện và khả năng tích hợp nguồn điện tái tạo. Điện gió, điện mặt trời phát triển nhanh nhưng nếu truyền tải không theo kịp thì rất dễ phát sinh tình trạng quá tải cục bộ hoặc không khai thác hết công suất.
- Thứ ba là năng lực tài chính, công nghệ và quản trị của doanh nghiệp. Chuyển dịch năng lượng không chỉ là đầu tư vào các dự án mới, mà còn là thay đổi cách doanh nghiệp tiếp cận công nghệ, mô hình tài chính, tiêu chuẩn môi trường và yêu cầu hội nhập với các chuẩn mực thị trường toàn cầu.
Đồng bộ cơ chế chính sách và hạ tầng
Không nên tách rời hai yếu tố này, bởi cơ chế chính sách và hạ tầng là hai mặt của cùng một bài toán. Nếu cơ chế không đủ rõ, nhà đầu tư sẽ không mạnh dạn bỏ vốn. Nhưng nếu hạ tầng truyền tải và điều độ hệ thống không theo kịp, thì kể cả có cơ chế tốt, nguồn điện tái tạo cũng khó phát huy hết hiệu quả.
Thực tế thời gian qua cho thấy, khi có tín hiệu chính sách phù hợp, thị trường phản ứng rất nhanh. Điện mặt trời và điện gió đã có giai đoạn phát triển bứt tốc, chứng tỏ tiềm năng và sức hấp dẫn của thị trường là có thật.
Nhưng đồng thời, chính quá trình phát triển nhanh đó cũng bộc lộ rõ những giới hạn của hạ tầng, đặc biệt là lưới điện truyền tải, khả năng giải tỏa công suất và nhu cầu về các giải pháp kỹ thuật hỗ trợ như lưu trữ hay điều chỉnh phụ tải.
Ưu tiên phát triển các loại hình năng lượng tái tạo
Việt Nam nên đi theo hướng đa dạng hóa danh mục năng lượng tái tạo, nhưng cần có thứ tự ưu tiên rõ ràng, phù hợp điều kiện tài nguyên, nhu cầu phụ tải và khả năng tích hợp của hệ thống điện.
Trong ngắn và trung hạn, điện mặt trời, điện gió trên bờ và gần bờ vẫn là những nguồn có dư địa phát triển lớn nhờ tiềm năng tài nguyên và thời gian triển khai tương đối nhanh.
Bên cạnh đó, cần quan tâm hơn tới điện sinh khối, điện rác, vì đây là những loại hình vừa bổ sung nguồn điện, vừa góp phần xử lý phụ phẩm và chất thải, phù hợp yêu cầu phát triển bền vững.
Ở tầm dài hạn, điện gió ngoài khơi sẽ là một trong những cấu phần rất quan trọng của hệ thống năng lượng Việt Nam. Nguồn năng lượng này có quy mô lớn, khả năng khai thác dài hạn và mức độ ổn định cao hơn so với nhiều nguồn tái tạo khác.
Đảm bảo hệ thống điện vận hành ổn định
Một hệ thống điện muốn xanh hơn thì trước hết phải vận hành được một cách ổn định.
- Đầu tiên là phải đầu tư đồng bộ vào lưới điện truyền tải và phân phối.
- Cùng với đó, phát triển nhanh hơn các hình thức lưu trữ năng lượng, cả thủy điện tích năng và pin lưu trữ.
- Nâng cao tính linh hoạt của hệ thống điện, bao gồm điều chỉnh phụ tải, cơ chế giá điện phù hợp, lưới điện thông minh và vận hành điều độ theo thời gian thực.
Đột phá để tiến tới tự chủ năng lượng bền vững
Cần ít nhất ba đột phá lớn:
- Thứ nhất là về thể chế. Chúng ta cần một khung pháp lý đủ rõ ràng, nhất quán và có tính dự báo cao cho toàn bộ chuỗi năng lượng.
- Thứ hai là về hạ tầng đầu tư. Việt Nam muốn tự chủ năng lượng bền vững thì không thể chỉ đầu tư vào nguồn điện, phải đầu tư đồng bộ vào truyền tải, lưu trữ, hạ tầng LNG phù hợp, cơ sở dữ liệu vận hành và các nền tảng công nghệ hỗ trợ.
- Thứ ba là về huy động nguồn lực xã hội. Với quy mô đầu tư cho chuyển dịch năng lượng trong vài thập niên tới, ngân sách công và khu vực nhà nước không thể gánh một mình, cần cơ chế để khu vực tư nhân, các nhà đầu tư tổ chức, các định chế tài chính xanh và các đối tác quốc tế cùng tham gia một cách minh bạch, công bằng và dài hạn.
Khi ba đột phá này gặp nhau - thể chế, hạ tầng và huy động vốn - thì mục tiêu tự chủ năng lượng bền vững mới thật sự có nền tảng để hiện thực hóa.
