Tại nhiều điểm nóng xung đột trên thế giới, an ninh lương thực không còn là vấn đề riêng lẻ mà đã trở thành yếu tố gắn chặt với tình hình bạo lực, bất ổn và an ninh quốc gia. Sự gián đoạn chuỗi cung ứng do xung đột và biến đổi khí hậu đang tác động nghiêm trọng đến an ninh lương thực toàn cầu.
Nguyên nhân khủng hoảng lương thực
Các chuyên gia từ Tổ chức Lương thực và Nông nghiệp Liên hợp quốc (FAO) chỉ ra rằng khủng hoảng lương thực thường không bắt nguồn từ một nguyên nhân đơn lẻ mà là kết quả của nhiều yếu tố chồng chéo, bao gồm biến đổi khí hậu, thiếu nước, xung đột và bất bình đẳng thu nhập. Áp lực lên tài nguyên nước, ô nhiễm môi trường và biến đổi khí hậu đang làm suy giảm năng suất nông nghiệp, khiến nguồn cung lương thực trở nên kém ổn định và khó dự báo hơn.
Trong bối cảnh thời tiết cực đoan, các cảnh báo về an ninh lương thực cho thấy hàng triệu người tại Ethiopia, Somalia, Kenya và các nước lân cận có thể đối mặt với tình trạng thiếu lương thực nghiêm trọng trong nửa đầu năm nay. Tại các vùng nông thôn và khu vực du mục, đồng cỏ suy kiệt và hố nước cạn dần đã làm suy giảm thể trạng đàn gia súc và sản lượng sữa, buộc nhiều hộ gia đình phải bán tháo gia súc, mất dần tư liệu sản xuất.
Xung đột và mất an ninh lương thực
Gián đoạn nguồn cung lương thực có thể kích hoạt bất ổn xã hội, thậm chí dẫn đến xung đột. Hiện có khoảng 673 triệu người trên thế giới đang sống trong tình trạng đói kinh niên. Xung đột là một trong những tác nhân lớn gây ra khủng hoảng lương thực tại nhiều quốc gia, ảnh hưởng đến gần 140 triệu người trong năm qua. Tại châu Phi, khoảng 300 triệu người đang đối mặt với tình trạng mất an ninh lương thực. Nạn đói đang ở mức đáng báo động tại một số quốc gia như Burundi, Cộng hòa Dân chủ Congo, Madagascar, Somalia và Nam Sudan.
Cuộc xung đột tại Trung Đông đã làm gián đoạn nguồn cung phân bón khi sản xuất tại các nước vùng Vịnh đình trệ, kéo theo rủi ro đối với an ninh lương thực toàn cầu. Vùng Vịnh là một trong những trung tâm sản xuất phân bón quan trọng nhất thế giới, chiếm gần một nửa sản lượng lưu huỳnh được bán trên toàn cầu và khoảng một phần ba sản lượng urê – loại phân bón được giao dịch nhiều nhất thế giới. Ngoài ra, khu vực này cũng cung cấp khoảng 25% lượng amoniac toàn cầu, một nguyên liệu quan trọng trong sản xuất phân bón.
Kể từ khi xung đột giữa Mỹ và Israel với Iran bùng phát, nhiều nhà máy sản xuất phân bón, đặc biệt tại Qatar, đã phải ngừng hoạt động. Sự gián đoạn nguồn cung phân bón đã ảnh hưởng trực tiếp đến sản xuất nông nghiệp tại nhiều quốc gia. Các nước sản xuất lương thực lớn như Mỹ và Australia phụ thuộc đáng kể vào nguồn urê và phốt-phát từ các nước vùng Vịnh. Châu Á và châu Âu cũng phụ thuộc nhiều vào nguồn cung từ vùng Vịnh: châu Á nhập khẩu tới 64% amoniac và hơn 50% lưu huỳnh cùng phốt-phát từ Trung Đông, trong khi Liên minh châu Âu (EU) nhập khẩu 26% urê từ Ai Cập.
Tác động đến ổn định toàn cầu
Tình trạng thiếu hụt lương thực và giá cả tăng cao có thể nhanh chóng gây bất ổn, đặc biệt tại các quốc gia dễ tổn thương. Các cú sốc nguồn cung như gián đoạn xuất khẩu ngũ cốc do xung đột hay việc hạn chế xuất khẩu gạo ở một số nước châu Á đã tạo ra hiệu ứng lan tỏa, đẩy giá lương thực toàn cầu tăng mạnh và gây áp lực lên các nước nhập khẩu.
Các gián đoạn trong chuỗi cung ứng lương thực, biến động giá cả và khó khăn trong tiếp cận nguồn thực phẩm không còn đơn thuần là vấn đề kinh tế mà gắn chặt với các yếu tố an ninh và ổn định xã hội. Những diễn biến này cho thấy an ninh lương thực không chỉ là vấn đề phát triển mà đã trở thành yếu tố cốt lõi trong cấu trúc quyền lực và ổn định toàn cầu. Những quốc gia có khả năng kiểm soát nguồn cung hoặc ảnh hưởng đến việc phân phối lương thực đang nắm giữ lợi thế đáng kể trong cạnh tranh địa chính trị.
