Thời gian gần đây, tại nhiều tỉnh miền Tây, nhiều nhà vườn tự hái sầu riêng mang ra đường bán với giá chỉ từ 20.000 đến 30.000 đồng/kg do thương lái không thu mua. Đây được xem là mức giá thấp chưa từng thấy trong nhiều năm qua. Tại TP.HCM, sầu riêng vỉa hè và xe đẩy bán dạo với giá siêu rẻ cũng xuất hiện khắp nơi, khiến người tiêu dùng hoang mang.
Giá sầu riêng xuất khẩu vẫn ổn định
Dù giá sầu riêng bán lẻ giảm mạnh, nhưng theo tìm hiểu của phóng viên, nhiều chủ vựa và doanh nghiệp vẫn thu mua sầu riêng với giá khá cao. Cụ thể, sầu riêng loại A giống Ri6 ở miền Tây có giá 40.000 đồng/kg, miền Đông là 45.000 đồng/kg; sầu riêng giống Thái Lan dao động từ 80.000 đến 85.000 đồng/kg; Musang King khoảng 90.000 đồng/kg. Còn sản phẩm dưới chuẩn xuất khẩu thì giá kiểu nào cũng có.
Như vậy, giá sầu riêng chuẩn xuất khẩu chỉ giảm khoảng 20-30% so với trước đây, nhưng việc sầu riêng tràn ra lề đường khiến nhiều người nhầm lẫn giữa hàng xuất khẩu và hàng xô, hàng dạt. Anh Nguyễn Chí Tâm, một chủ vựa ở Cần Thơ, giải thích: "Đầu năm lúc vụ nghịch, việc lựa chọn chuẩn xuất khẩu đơn giản hơn. Còn nay vào chính vụ, sản lượng lớn nên việc lựa hàng cũng khắt khe hơn, đồng nghĩa hàng dạt nhiều. Hiện tại xuất khẩu vẫn bình thường, chỉ chậm lại do đụng hàng với sầu riêng Thái Lan."
Bài toán phát triển bền vững ngành hàng tỷ USD
Anh Lý Thành Vinh, đại diện một doanh nghiệp ở Vĩnh Long, cho biết tình trạng rớt giá, loạn giá không chỉ xảy ra ở Việt Nam. Tại Thái Lan, giá cũng giảm mạnh khi vào vụ thu hoạch rộ. Thậm chí, một chương trình livestream "giải cứu" sầu riêng của nông dân Thái Lan đã vấp phải phản ứng mạnh vì lo ngại thương lái ép giá. Sau đó, chính quyền phải lên tiếng giải thích rằng hàng trong chương trình là sản phẩm không đủ chuẩn xuất khẩu, giá bán không có tính chất tham khảo.
"Câu chuyện này cho thấy, loạn giá sầu riêng đang xảy ra khắp nơi và nếu không cẩn thận, chúng ta dễ rơi vào 'bẫy thông tin'. Giá giảm khi sản lượng thu hoạch tăng là điều phải chấp nhận. Để giảm bớt rủi ro, cần mở rộng thị trường và tăng cường chế biến," anh Vinh phân tích.
Nguyên nhân sâu xa từ chất lượng và thị hiếu
Theo các chuyên gia, ngoài câu chuyện cung cầu, việc sầu riêng rớt giá còn do chất lượng, thị hiếu tiêu dùng và sức mua. Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam (VINAFRUIT), nhận định: Năm nay sầu riêng Thái Lan trúng mùa nên giá thấp. Khó khăn của vùng trồng sầu riêng miền Tây là "đụng hàng" với Thái Lan – quy luật tự nhiên khó tránh. Sầu riêng Monthong của Thái có cơm nhiều nên tiêu thụ tốt hơn giống Ri6 phổ biến ở ĐBSCL.
"Cũng giống như trong bóng đá, chúng ta phải chấp nhận thực tế thua người Thái trong hiệp 1 và gỡ lại trong hiệp 2 ở vụ miền Đông và Tây nguyên. Chúng ta phải cải tạo đất, giống và chuyển hướng từ số lượng sang chất lượng, an toàn thực phẩm. Quan trọng là dung lượng thị trường sầu riêng ở Trung Quốc hai năm qua chưa vượt 10 tỷ USD, không tăng trưởng mạnh như kỳ vọng. Do vậy, mục tiêu 4 tỷ USD xuất khẩu sầu riêng trong năm nay phải dựa vào nâng cao chất lượng," ông Nguyên khuyến nghị.
Tổ chức lại sản xuất, phát triển chế biến
GS-TS Trần Văn Hâu, chuyên gia hàng đầu về cây sầu riêng, phân tích: Vấn đề tồn dư kim loại nặng trong đất như Cadimi không thể xử lý trong một sớm một chiều nhưng có thể cải thiện dần bằng kỹ thuật canh tác mới. Về giống, cần bình tĩnh vì thị hiếu thay đổi nhanh. Ngay cả Thái Lan cũng có nhiều giống khác nhau, không chỉ Monthong; Malaysia ngoài Musang King cũng còn nhiều giống khác.
"Nhiều chuyên gia Malaysia sang Việt Nam và đánh giá rất cao giống Ri6. Giống Ri6 có thời gian sinh trưởng ngắn chỉ 3 tháng so với Monthong 4 tháng. Nông dân quen thuộc với kỹ thuật chăm sóc và xử lý trái vụ, mang lại hiệu quả kinh tế cao," GS Hâu nói.
Ấn Độ là thị trường tiềm năng vì không có sầu riêng. Thời gian qua, Việt Nam đã thành công trong việc chuyển hướng thị trường thanh long từ Trung Quốc sang Ấn Độ. Các chuyên gia tin tưởng thời gian tới, mặt hàng vua trái cây – sầu riêng – sẽ tiếp tục thành công tại Ấn Độ, nhất là khi lãnh đạo cấp cao hai nước đang gặp gỡ để tăng cường hợp tác.
"Câu chuyện thị hiếu tiêu dùng thứ nhất là đa dạng, thứ hai là thay đổi nhanh chóng. Vì vậy không nên vội vàng chạy theo thị trường, sẽ rơi vào vòng luẩn quẩn, mất thời gian và tiền bạc. Mấy năm trước nhiều người chạy đua trồng Musang King rồi chặt bỏ vì trái bị sượng, nhưng đó là do không nắm vững kỹ thuật chăm sóc. Vấn đề của chúng ta là chưa tổ chức tốt truyền thông, quảng bá sản phẩm, chưa bán được câu chuyện về sự đặc biệt của trái sầu riêng Việt Nam. Chúng ta phải chuyển đổi tư duy theo hướng đó, chứ không phải 'mặc đồng phục' về giống hay cào bằng về gu ẩm thực," GS Hâu lưu ý.
TS Đoàn Hữu Tiến, Giám đốc Trung tâm Chuyển giao tiến bộ kỹ thuật (Viện Cây ăn quả miền Nam), thừa nhận: Thời gian qua, cây sầu riêng phát triển quá nóng, cơ quan chức năng chỉ nắm thực tế chung chung về diện tích, sản lượng, chưa thật sâu sát. Để phát triển bền vững, phải nắm nguồn cung, tổ chức sản xuất và thị trường. Hai năm qua, ngành hàng tỷ USD này gặp nhiều thách thức, chỉ nhờ may mắn mới liên tục phá kỷ lục. Vì vậy, đây là lúc xây dựng lại hệ thống ngành hàng một cách bài bản từ vùng trồng, truy xuất nguồn gốc.
Để làm được điều này, cần tổ chức hợp tác giữa nông dân và doanh nghiệp, phối hợp với các viện trường chuyển giao tiến bộ kỹ thuật nhằm đảm bảo chất lượng sản phẩm và an toàn thực phẩm theo tiêu chuẩn quốc tế. Bên cạnh đó, khuyến khích và hỗ trợ doanh nghiệp đầu tư phát triển công nghiệp chế biến các sản phẩm từ sầu riêng. Hiện nay, chế biến mới dừng lại ở đông lạnh và sấy khô, trong khi thực tế có thể làm ra nhiều món ngon từ sầu riêng. Đẩy mạnh chế biến sẽ giảm áp lực cho ngành hàng khi vào vụ thu hoạch rộ và đụng hàng với đối thủ.
Theo các chuyên gia, riêng năm 2025, Trung Quốc đã nhập khẩu 1,1 tỷ USD sản phẩm sầu riêng đông lạnh. Bên cạnh Trung Quốc, người dân châu Á nói chung rất thích sầu riêng, cơ hội mở rộng thị phần ở các nước là rất lớn.
