Tại một con phố đông dân ở Hà Nội, chị Nguyễn Thu Hương, chủ một quán bún chả gia đình, cho biết từ đầu năm 2026 đến nay, điều khiến chị áp lực nhất là việc bắt đầu áp dụng hóa đơn điện tử. Quán nhỏ, mỗi suất ăn chỉ vài chục nghìn đồng, nhưng một bát bún cũng phải xuất hóa đơn. "Muốn xuất thì phải có thông tin khách, nhiều người ăn xong là đi ngay. Việc này khiến tôi vừa lo ngại có thể vi phạm quy định nếu làm không đúng".
Kết quả điều tra của Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), thực hiện trên toàn quốc từ tháng 2 đến tháng 4/2026 với phản hồi từ hơn 1.000 hộ kinh doanh tại 34 tỉnh, thành phố cũng cho thấy một bức tranh không mấy lạc quan. Trong năm 2025, có hơn 81% hộ kinh doanh ghi nhận doanh thu giảm và 75% giảm lượng khách hàng, 73,7% hộ kinh doanh cho biết chỉ "lãi ít". Phần lớn hộ kinh doanh đang vận hành ở ngưỡng lợi nhuận rất mỏng, không đủ sức chống chịu trước những cú sốc tiếp theo.
Từng có ý định mở thêm một điểm bán nhỏ tại Hà Nội, nhưng hiện tại anh Phan Văn Tuấn, chủ một cửa hàng bán đồ gia dụng, gác lại toàn bộ kế hoạch. "Thuê người làm kế toán thì tốn kém, còn tự làm thì sợ sai. Nhiều khoản chi không rõ có được tính hay không nên lúc nào cũng thấy áp lực. Giờ chỉ dám giữ cửa hàng ổn định, chứ mở rộng thì rủi ro nhiều hơn cơ hội".
Cũng theo kết quả điều tra của VCCI, có tới 49,1% hộ kinh doanh cho rằng mức thuế hiện nay cao hơn khả năng của họ, 22% đánh giá là "quá cao". Đáng quan ngại, mức độ "cảm nhận gánh nặng thuế" gia tăng theo quy mô doanh thu. Ở nhóm hộ có doanh thu dưới 500 triệu đồng, 53,5% cho rằng mức thuế hiện tại là cao hoặc quá cao. Tỷ lệ này tăng lên 72,9% ở nhóm doanh thu từ 500 triệu đến 3 tỷ đồng.
Việc triển khai hóa đơn điện tử và các quy định liên quan không đơn thuần là vấn đề kỹ thuật, nó đang trở thành rủi ro thật sự đối với hoạt động và tính bền vững của nhiều hộ kinh doanh. Cụ thể, 71,2% hộ gặp khó khăn trong việc thu thập thông tin khách hàng để xuất hóa đơn điện tử, 67,6% khó khăn trong hạch toán chi phí được trừ, 66,8% khó theo dõi cập nhật chính sách.
Ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký VCCI cho biết, khu vực hộ kinh doanh là một cấu phần quan trọng của kinh tế tư nhân, với khoảng 6,1 triệu hộ vào cuối năm 2025, tạo việc làm cho gần 10 triệu lao động. Khu vực này còn mang lại sự linh hoạt và năng động cho nền kinh tế. Các hộ kinh doanh hiện diện ở hầu khắp các lĩnh vực, len lỏi tới những địa bàn sâu, xa, nơi ngay cả các doanh nghiệp nhỏ cũng khó tiếp cận. Đồng thời, họ còn góp phần duy trì và gìn giữ nhiều giá trị văn hóa truyền thống là những yếu tố mà không mô hình doanh nghiệp nào có thể thay thế.
Khi hộ kinh doanh phát triển, thay vì cảm thấy thuận lợi hơn trong việc chính quy hóa, nhiều hộ lại nhận thấy chi phí tuân thủ và độ phức tạp thể chế tăng nhanh hơn năng lực hấp thụ của mình. Khi chủ hộ cảm nhận rằng càng mở rộng quy mô thì càng phải đối mặt với kế toán phức tạp hơn, thủ tục thuế nặng nề hơn... Chính sách mới được áp dụng từ đầu năm 2026, tác động tới hành vi kinh doanh là khá rõ nét. Chỉ 2,8% hộ cho biết có kế hoạch mở rộng, trong khi 53% dự kiến giữ nguyên quy mô và tới 39,3% có xu hướng thu hẹp. Bên cạnh đó, 2,9% dự kiến tạm ngừng hoạt động và khoảng 1,9% có thể đóng cửa. Môi trường thể chế có thể vô tình duy trì hộ kinh doanh ở trạng thái quy mô nhỏ, phòng thủ và né tránh tăng trưởng.
Theo kế hoạch, mục tiêu phát triển khoảng 2 triệu doanh nghiệp vào năm 2030 và xa hơn là 3 triệu doanh nghiệp trong những năm tiếp theo đang đặt kỳ vọng lớn vào khu vực hộ kinh doanh là một nguồn "đầu vào" quan trọng của kinh tế tư nhân. Tuy nhiên, kết quả khảo sát cho thấy thực tế không hề dễ dàng. Chỉ khoảng 15,6% hộ kinh doanh có ý định chuyển đổi lên doanh nghiệp trong 2 năm tới, trong khi hơn 84% chưa có kế hoạch. Điều này phản ánh động lực chuyển đổi còn rất hạn chế, trong bối cảnh các hộ vẫn đang đối mặt với nhiều rào cản về chi phí, thủ tục và năng lực tuân thủ. Nếu không có những cải cách mạnh mẽ và phù hợp hơn về chính sách, mục tiêu gia tăng nhanh số lượng doanh nghiệp từ khu vực hộ kinh doanh sẽ là một thách thức không nhỏ trong thời gian tới.
Trước yêu cầu thực tiễn, Quốc hội đã thông qua Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của các luật thuế quan trọng, gồm thuế thu nhập cá nhân, thuế giá trị gia tăng, thuế thu nhập doanh nghiệp và thuế tiêu thụ đặc biệt, trong đó đáng chú ý là việc nâng ngưỡng doanh thu chịu thuế lên 1 tỷ đồng. Theo tính toán của Bộ Tài chính, việc tăng gấp đôi ngưỡng miễn thuế có thể làm giảm thu ngân sách khoảng 7.000 tỷ đồng, trong đó giảm thu từ khu vực hộ kinh doanh khoảng 4.850 tỷ đồng và từ doanh nghiệp nhỏ khoảng 2.200 tỷ đồng. Chính sách này được kỳ vọng sẽ tạo thêm dư địa cho hộ kinh doanh, khuyến khích chuyển đổi lên mô hình doanh nghiệp. Đồng thời, mức ngưỡng mới cũng được thiết kế đồng bộ với quy định về hóa đơn điện tử là mốc doanh thu mà hộ, cá nhân kinh doanh phải sử dụng hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền kết nối với cơ quan thuế.
Về dài hạn, VCCI cho rằng, cần đơn giản hóa các quy định về thuế, kế toán, hóa đơn điện tử theo hướng phù hợp với năng lực thực tế của hộ kinh doanh, đặc biệt là nhóm siêu nhỏ và doanh thu thấp. Cần phát triển các công cụ hỗ trợ tuân thủ chi phí thấp, dễ sử dụng, đi kèm hướng dẫn rõ ràng và hỗ trợ trực tiếp tại địa phương. Bên cạnh đó, chính sách hỗ trợ cần được thiết kế theo nhóm đối tượng. Những hộ phụ thuộc hoàn toàn vào kinh doanh cần được ưu tiên các giải pháp giảm sốc và tăng sức chống chịu; nhóm siêu nhỏ cần hỗ trợ về quản trị cơ bản; trong khi nhóm có quy mô lớn hơn, có nhu cầu liên kết và mở rộng nên là trọng tâm của các chương trình thúc đẩy chuyển đổi lên doanh nghiệp.
Đối với chính sách chuyển đổi, trọng tâm cần chuyển từ ưu đãi "trên giấy" sang giảm chi phí thực tế sau chuyển đổi, thông qua các gói hỗ trợ tài chính có điều kiện, đơn giản hóa thủ tục, hỗ trợ kế toán thuế trong giai đoạn đầu và xây dựng lộ trình nghĩa vụ tăng dần. Nếu không giải quyết được bài toán chi phí và rủi ro sau chuyển đổi, mức độ sẵn sàng của hộ kinh doanh sẽ khó được cải thiện.
Ngoài ra, cần định vị lại vai trò của khu vực hộ kinh doanh trong tư duy chính sách. Đây không chỉ là khu vực cần quản lý, mà còn là nền tảng của kinh tế địa phương và là "lớp đệm" an sinh xã hội quan trọng. Ông Tuấn nhấn mạnh, muốn hộ kinh doanh lớn lên, trước hết cần xây dựng một hệ thống dễ tuân thủ hơn. Bởi một chính sách hiệu quả không chỉ là quản lý chặt hơn, mà là giúp hộ kinh doanh đủ tự tin để tồn tại, phục hồi và từng bước phát triển. Khi đó, việc nâng cao sức chống chịu và tạo điều kiện phát triển bền vững cho khu vực này là một lựa chọn chính sách có tác động xã hội sâu rộng.
