Chỉ trong vòng hai tháng, giá sầu riêng Ri6 đã giảm từ hơn 100.000 đồng/kg xuống còn 40.000-45.000 đồng/kg tại kho, và tại vườn chỉ còn 20.000-30.000 đồng/kg. Nguyên nhân chính là do nỗi lo dư lượng cadimi khiến hoạt động thu mua và xuất khẩu bị đình trệ, tạo cơ hội cho thương lái ép giá.
Giá sầu riêng Ri6 giảm sâu, nông dân thua lỗ
Nhiều nhà vườn tại Đồng Tháp, Vĩnh Long, Cần Thơ đang rơi vào tình cảnh khó khăn khi giá bán thực tế thấp hơn nhiều so với hợp đồng đã ký. Ông Đỗ Thái Hùng (xã Ngũ Hiệp, tỉnh Đồng Tháp) bức xúc: “Hợp đồng đã ký rồi nhưng giờ họ yêu cầu giảm thì mới cắt, còn không thì bỏ cọc. Chúng tôi rất ấm ức khi họ nói do cadimi mà không biết có thật hay không”.
Với giá dưới 30.000 đồng/kg, người trồng gần như chắc chắn thua lỗ vì chi phí phân bón, thuốc bảo vệ thực vật và nhân công đều tăng cao, trong khi giá hòa vốn phải từ 40.000 đồng/kg trở lên. Nhiều nhà vườn đã ký hợp đồng bán với giá 45.000-50.000 đồng/kg từ trước, nhưng khi đến kỳ thu hoạch, thương lái trì hoãn hoặc yêu cầu giảm giá sâu. Nếu không chấp nhận, trái sẽ bị “ngâm” trên cây, rụng hoặc làm suy kiệt cây trồng.
Thương lái thu mua cầm chừng, viện lý do cadimi
Ông Võ Tấn Lợi, Chủ tịch Hiệp hội Sầu riêng tỉnh Đồng Tháp, cho biết giá sầu riêng Ri6 hiện ở mức rất thấp, chỉ 20.000-30.000 đồng/kg, ngay cả hàng đẹp cũng khó vượt mốc 30.000 đồng/kg. Thương lái thường viện dẫn nhiều lý do như hàng bị tắc biên hoặc nghi nhiễm cadimi để buộc nhà vườn hạ giá. Trong nhiều trường hợp, dù đã ký hợp đồng trước đó với giá cao, họ vẫn không thực hiện thu mua đúng cam kết, kéo dài thời gian khiến trái chín quá hoặc rụng, buộc nông dân phải bán rẻ.
“Bóng ma” cadimi làm tê liệt chuỗi thu mua
Yếu tố khiến thị trường thêm rối loạn chính là vấn đề kiểm định dư lượng cadimi. Bà Đặng Thị Thúy Nga, Giám đốc HTX Xuân Định (Đồng Nai), cho biết giá sầu riêng tại khu vực này cũng đang giảm nhanh, từ 38.000-40.000 đồng/kg cách đây 10 ngày xuống còn 27.000-33.000 đồng/kg. “Hiện các phòng test gần như đóng cửa hoặc hoạt động rất hạn chế. Do không test được nên thương lái không dám đi cắt, kho cũng ngưng mua để tránh rủi ro”, bà Nga nói. Tình trạng này khiến chuỗi cung ứng bị “đóng băng”, nông dân không bán được hàng, thương lái không dám thu mua, doanh nghiệp không thể xuất khẩu.
Cạnh tranh với sầu riêng Thái Lan
Ông Đặng Phúc Nguyên, Tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam, nhận định giá Ri6 giảm sâu là hệ quả của nhiều yếu tố cộng hưởng. Thời điểm này, sầu riêng miền Tây của Việt Nam trùng với chính vụ của Thái Lan, nơi có sản lượng lớn, chất lượng ổn định và thương hiệu mạnh với giống Monthong. Người tiêu dùng Trung Quốc hiện ưu tiên sầu riêng Thái Lan, trong khi Ri6 của Việt Nam bị đánh giá thấp hơn về chất lượng. Ngoài ra, áp lực về sản lượng cũng rất lớn: Thái Lan có thể xuất khẩu tới 1.500 container sầu riêng/ngày trong cao điểm, trong khi Việt Nam chỉ đạt khoảng 100 container/ngày.
Rào cản kiểm định cadimi
Một trong những rào cản lớn nhất hiện nay là vấn đề kiểm định cadimi. Phía Trung Quốc đã cảnh báo về tình trạng dư lượng cadimi trong sầu riêng Việt Nam và có thể rút giấy phép nếu không được kiểm soát. Sầu riêng sau thu hoạch không thể xuất đi do vướng khâu kiểm định, nhiều doanh nghiệp phải tạm ngưng thu mua. Các phòng thí nghiệm trong nước trở nên thận trọng hơn, hoạt động cầm chừng, dẫn đến quá tải và trì trệ trong xuất khẩu.
Dù gặp khó khăn đầu năm, ông Nguyên vẫn đánh giá kim ngạch xuất khẩu sầu riêng năm nay có thể đạt trên 4 tỷ USD, cao hơn năm ngoái. Ông cho rằng Việt Nam có lợi thế trong quý II, quý III khi Thái Lan hết chính vụ, và các vùng Đông Nam Bộ, Tây Nguyên bước vào mùa thu hoạch với tỷ lệ lớn giống Monthong, ít rủi ro về cadimi hơn.
Tái cấu trúc ngành sầu riêng
Các chuyên gia cho rằng ngành sầu riêng Việt Nam cần những giải pháp căn cơ để phát triển bền vững. Theo ông Đặng Phúc Nguyên, cần thực hiện đồng thời hai nhiệm vụ lớn: cải tạo giống và cải tạo đất. Việc chuyển đổi sang các giống chất lượng cao như Monthong là cần thiết, nhưng sẽ mất 5-6 năm mới cho thu hoạch. Song song đó, cần xử lý triệt để vấn đề đất nhiễm cadimi để đảm bảo tiêu chuẩn xuất khẩu. Ngoài ra, việc xây dựng hệ thống kiểm định minh bạch, ổn định và nâng cao chất lượng sản phẩm cũng là yếu tố then chốt để tránh lặp lại tình trạng “được mùa rớt giá”.
