Quyết định tái cơ cấu của VinFast đang thu hút sự chú ý lớn từ giới đầu tư và chuyên gia quản trị, bởi đây là doanh nghiệp Việt Nam đầu tiên tiên phong áp dụng mô hình 'asset-light' (ít tài sản cố định). Động thái này không chỉ thay đổi cấu trúc sở hữu mà còn mở ra câu hỏi về ai là người hưởng lợi nhiều nhất.
VinFast lựa chọn mô hình 'asset-light' như thế nào?
VinFast mới đây công bố kế hoạch tái cấu trúc toàn diện, trọng tâm là chia tách CTCP Sản xuất và Kinh doanh VinFast (VFTP) thành hai thực thể riêng biệt, đồng thời thoái toàn bộ vốn tại khối sản xuất trong nước. Theo đó, pháp nhân mới VinFast Việt Nam (VFVN) sẽ giữ lại bộ ba tài sản chiến lược gồm R&D - sản xuất toàn cầu, sở hữu trí tuệ và mạng lưới bán hàng. Trong khi đó, VFTP sẽ vận hành như một nhà gia công độc lập, sản xuất xe theo đơn đặt hàng của VinFast Việt Nam.
Thương vụ thoái vốn mảng sản xuất được định giá 530 triệu USD, dự kiến hoàn tất trong quý III/2026. Đáng chú ý, chính ông Phạm Nhật Vượng sẽ tham gia nhóm nhà đầu tư mua lại VFTP với tư cách nhà đầu tư thiểu số. Về phía cổ đông Vingroup, động thái này được kỳ vọng giúp giảm bớt lo ngại khi tập đoàn không còn phải gánh phần lớn nghĩa vụ nợ của VinFast theo tỷ lệ sở hữu như trước. Cấu trúc mới này phản ánh quyết định chuyển hướng sang mô hình 'asset-light', một xu hướng vận hành ngày càng phổ biến trên toàn cầu.
Chuyên gia phân tích mô hình 'asset-light'
Chia sẻ với Tri Thức - Znews, Tiến sĩ Nguyễn Quỳnh Phượng, Giảng viên ngành Quản trị tại Khoa Kinh doanh, Đại học RMIT Việt Nam, cho biết 'asset-light' là chiến lược doanh nghiệp giảm mức độ sở hữu tài sản cố định nặng vốn như nhà máy, bất động sản, kho bãi, hạ tầng công nghệ hoặc đội ngũ nhân sự cố định quy mô lớn. Thay vì sở hữu, doanh nghiệp chuyển sang hợp tác, thuê ngoài, nhượng quyền, liên doanh, hợp đồng quản lý, nền tảng số hoặc mô hình pay-per-use.
Cốt lõi của 'asset-light' là chuyển một phần năng lực vận hành sang những đối tác có khả năng vận hành tài sản hiệu quả hơn, biến chi phí cố định thành chi phí biến đổi, tăng tính linh hoạt và cho phép doanh nghiệp tập trung vào năng lực cốt lõi như thương hiệu, khách hàng, thiết kế, công nghệ hoặc dữ liệu.
Thực tế, mô hình này đã được áp dụng rộng rãi. Trong ngành khách sạn, các tập đoàn như Marriott hay Hilton đã tăng trưởng chủ yếu thông qua nhượng quyền và hợp đồng quản lý thay vì sở hữu bất động sản. Nghiên cứu cho thấy 'asset-light' giúp mở rộng quy mô mà không cần cam kết vốn lớn, đồng thời tăng tính linh hoạt trong môi trường biến động.
Về mặt tài chính, lợi ích khá rõ ràng. Theo thống kê của Ernst & Young, các công ty 'asset-light' trong nhóm Fortune 500 có tổng lợi nhuận cổ đông cao hơn nhóm 'asset-heavy' trung bình 4 điểm phần trăm trong 5 năm. Deloitte nhấn mạnh rằng mô hình này giúp giảm chi phí cố định, tăng khả năng mở rộng, tự động hóa và linh hoạt nhân sự.
Bài toán 'asset-light' trong ngành xe điện
Tuy nhiên, áp dụng mô hình này vào ngành xe điện không đơn giản. Tiến sĩ Nguyễn Quỳnh Phượng đánh giá đây là ngành có thể ứng dụng, nhưng cần thận trọng trong việc lựa chọn đối tác vận hành. Xe điện có yêu cầu rất cao về an toàn pin, phần mềm, kiểm soát chất lượng, truy xuất linh kiện, tiêu chuẩn va chạm và trách nhiệm hậu mãi. Doanh nghiệp có thể áp dụng asset-light ở một số khâu như phân phối, showroom, phần mềm, dịch vụ sạc, logistics, hoặc một phần sản xuất thông qua đối tác. Tuy nhiên, các năng lực cốt lõi như thiết kế nền tảng xe, quản trị chuỗi cung ứng pin, kiểm soát chất lượng, an toàn phần mềm và trải nghiệm khách hàng vẫn phải được kiểm soát chặt.
Điều này tương đồng với cấu trúc VinFast đang hướng đến khi giữ lại R&D, sở hữu trí tuệ và mạng lưới bán hàng (tài sản vô hình và năng lực cốt lõi), trong khi tách riêng phần sản xuất nội địa vật lý.
Tiến sĩ Phượng cũng chỉ ra hai bài học thực tế trái chiều. Thứ nhất, NIO, hãng xe điện Trung Quốc từng hợp tác với JAC để sản xuất các mẫu xe như ES8, ES6 và EC6 từ năm 2021. JAC chịu trách nhiệm sản xuất, NIO giữ vai trò phát triển xe, kỹ thuật, quản trị chuỗi cung ứng và đảm bảo chất lượng. Tuy nhiên, đến năm 2023, NIO đã mua lại một số tài sản nhà máy từ JAC để tiến gần hơn tới mô hình tự sản xuất, nhằm tiết kiệm chi phí và tăng cường kiểm soát. 'Điều này cho thấy asset-light có thể hữu ích ở giai đoạn mở rộng ban đầu, nhưng khi đạt quy mô lớn, nhu cầu kiểm soát chất lượng và chi phí có thể khiến họ quay lại mô hình tích hợp hơn', bà nhận xét.
Trường hợp thứ hai là Fisker (Mỹ), hãng xe điện theo đuổi mô hình sản xuất 'asset-light' triệt để, nhưng gặp khó khăn liên tiếp về sản xuất, chất lượng, logistics và tài chính. Fisker cho thấy khi doanh nghiệp thiếu khả năng kiểm soát các khâu vận hành then chốt, mô hình 'asset-light' có thể dẫn đến rủi ro hệ thống thay vì tạo ra lợi thế cạnh tranh.
Ai hưởng lợi nhiều nhất?
Đánh giá về lợi ích, Tiến sĩ Nguyễn Quỳnh Phượng chỉ rõ người hưởng lợi rõ nhất thường là nhà đầu tư và cổ đông. Mô hình này có tiềm năng cải thiện tỷ suất sinh lời trên vốn đầu tư (ROIC), dòng tiền, biên lợi nhuận và định giá doanh nghiệp. Với VinFast, đây có thể là lý do khiến kế hoạch tái cơ cấu được thị trường đón nhận tích cực, trong bối cảnh hãng vẫn đang trên hành trình tiến tới điểm hòa vốn.
Doanh nghiệp cũng hưởng lợi nhờ linh hoạt hơn, ít vốn bị chôn vào tài sản cố định và dễ tái phân bổ nguồn lực cho công nghệ, khách hàng, thương hiệu và đổi mới. Chủ nợ có thể hưởng lợi nếu rủi ro vận hành và áp lực vốn giảm, nhưng họ cũng có thể thận trọng hơn vì doanh nghiệp có ít tài sản hữu hình làm tài sản đảm bảo.
Bà Thái Thị Thanh Hải - Phó tổng giám đốc VinFast cho biết bản chất của kế hoạch tái cấu trúc là việc CTCP Nghiên cứu Đầu tư và Phát triển Tương lai cùng ông Phạm Nhật Vượng mua lại 2 nhà máy của VinFast tại Hải Phòng và Hà Tĩnh với giá hơn 13.300 tỷ đồng. Đi kèm là việc tiếp nhận phần lớn nghĩa vụ nợ và các khoản phải trả của VinFast Việt Nam, tổng cộng khoảng 182.000 tỷ đồng tính đến cuối quý I năm nay.
Sau giao dịch, VinFast Việt Nam sẽ chuyển sang mô hình thuê ngoài hoạt động sản xuất trong nước, vẫn giữ lại mảng sản xuất toàn cầu. Theo lãnh đạo VinFast, mô hình mới giúp doanh nghiệp giảm đáng kể áp lực về chi phí tài chính và khấu hao - hai khoản ảnh hưởng lớn tới kết quả kinh doanh nhiều năm qua. Sau tái cấu trúc, VinFast Việt Nam sẽ không còn dư nợ đáng kể trên bảng cân đối kế toán.
VinFast hiện đặt mục tiêu có lãi từ năm 2027. Thông qua đợt tái cấu trúc này, hãng xe điện kỳ vọng rút ngắn thời gian hòa vốn, đồng thời xây dựng mô hình vận hành ổn định và bền vững hơn trong dài hạn.
