VCCI chỉ ra nghịch lý phát triển của doanh nghiệp tư nhân Việt Nam sau 40 năm Đổi mới
Chiều ngày 13 tháng 4, tại Hội thảo "40 năm Đổi mới: Vai trò dẫn dắt của các tập đoàn kinh tế" do Tạp chí Nhà đầu tư tổ chức, ông Đậu Anh Tuấn, Phó Tổng Thư ký Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam (VCCI), đã phân tích sâu về những nghịch lý trong sự phát triển của khu vực doanh nghiệp tư nhân. Sự kiện này thu hút sự quan tâm của nhiều chuyên gia và doanh nhân, nhấn mạnh vào những thách thức còn tồn tại sau gần bốn thập kỷ cải cách kinh tế.
Những điểm nghẽn và nghịch lý cố hữu
Theo ông Đậu Anh Tuấn, dù khu vực tư nhân đã có những bước tiến đáng kể từ khi Đổi mới bắt đầu vào năm 1986, nhiều vấn đề cơ bản vẫn chưa được giải quyết triệt để. Ông nhận định: "Doanh nghiệp đông nhưng chưa mạnh, năng động nhưng chưa sâu, đóng góp lớn nhưng vị thế trong chuỗi giá trị toàn cầu còn khiêm tốn". Điều này phản ánh một thực tế là sự phát triển chưa đồng đều và thiếu chiều sâu trong cấu trúc ngành nghề.
Một trong những nghịch lý nổi bật được ông Tuấn chỉ ra là cơ cấu ngành nghề chưa cân đối. Phần lớn doanh thu của các doanh nghiệp tư nhân lớn tập trung vào lĩnh vực tài chính và bất động sản, trong khi các ngành công nghiệp chế biến, chế tạo – vốn là nền tảng cho tăng trưởng bền vững – lại chiếm tỷ trọng thấp. Sự mất cân đối này có thể dẫn đến rủi ro trong dài hạn, đặc biệt khi thị trường bất động sản biến động.
Quy mô nhỏ và thách thức trong cạnh tranh toàn cầu
Quy mô doanh nghiệp tiếp tục là một điểm yếu cố hữu của khu vực tư nhân. Khoảng 97% doanh nghiệp tư nhân thuộc nhóm doanh nghiệp nhỏ và vừa, với phần lớn có quy mô dưới 10 lao động. Bên cạnh đó, có khoảng 5 triệu hộ kinh doanh cá thể hoạt động trong nền kinh tế. Quy mô nhỏ này khiến các doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc đầu tư đổi mới công nghệ và nâng cao năng lực cạnh tranh.
Ông Tuấn cũng lưu ý rằng tỷ lệ doanh nghiệp Việt Nam có liên hệ với chuỗi giá trị toàn cầu đang giảm mạnh, trong khi năng suất lao động của khu vực ngoài nhà nước vẫn thấp hơn đáng kể so với khu vực nhà nước và đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Ngoài ra, đầu tư cho nghiên cứu và phát triển (R&D) còn hạn chế, nhiều doanh nghiệp vận hành theo mô hình gia đình, thiếu minh bạch và chưa đạt chuẩn quản trị hiện đại.
Kinh nghiệm quốc tế và vai trò của Nhà nước
Dẫn kinh nghiệm từ các nền kinh tế thành công như Nhật Bản, Hàn Quốc và Trung Quốc, ông Tuấn khẳng định rằng không có nền kinh tế nào có thể chuyển đổi mô hình phát triển thành công nếu thiếu một khu vực tư nhân mạnh mẽ. Doanh nghiệp cần đủ lớn để có thể đầu tư quy mô, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và tham gia sâu vào chuỗi giá trị toàn cầu.
Ông nhấn mạnh: "Việc tận dụng nguồn lực bên ngoài là cần thiết, nhưng về dài hạn, nội lực phải được củng cố để dần thay thế". Trong đó, vai trò của Nhà nước không phải là can thiệp trực tiếp vào hoạt động kinh doanh, mà là kiến tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh, hỗ trợ hình thành năng lực nội sinh và đồng hành cùng doanh nghiệp với tầm nhìn dài hạn.
Định hướng và khuyến nghị cho tương lai
Theo khuyến nghị của ông Tuấn, để các tập đoàn tư nhân có thể đóng vai trò dẫn dắt trong nền kinh tế, cần thực hiện một số biện pháp then chốt:
- Chuyển dịch mạnh mẽ từ các lĩnh vực như bất động sản và tài chính sang sản xuất và công nghệ.
- Đẩy mạnh đầu tư vào nghiên cứu và phát triển (R&D) cũng như đổi mới sáng tạo.
- Xây dựng hệ sinh thái liên kết giữa doanh nghiệp lớn và doanh nghiệp nhỏ.
- Phát triển thị trường vốn theo chiều sâu và nâng cao năng lực quản trị.
- Thúc đẩy chiến lược quốc tế hóa và giảm phụ thuộc vào FDI.
Ông cũng đề xuất hoàn thiện thể chế, bảo vệ quyền tài sản, hạn chế hình sự hóa quan hệ kinh tế, và kiểm soát rủi ro từ mô hình tăng trưởng đa ngành thiếu chiều sâu.
Tầm nhìn đến năm 2045
Tổng kết lại, ông Đậu Anh Tuấn cho rằng hành trình 40 năm qua đã đánh dấu bước trưởng thành lớn của doanh nghiệp tư nhân Việt Nam. Tuy nhiên, mục tiêu đến năm 2030 và tầm nhìn 2045 không chỉ đơn thuần là gia tăng số lượng doanh nghiệp hay quy mô GDP.
Ông nhấn mạnh: "Vấn đề là phải hình thành một lớp doanh nghiệp tư nhân có năng lực công nghệ, khả năng dẫn dắt ngành và có vị thế trong chuỗi giá trị khu vực và toàn cầu". Điều này sẽ giúp khu vực tư nhân chuyển từ vai trò tham gia tăng trưởng sang dẫn dắt quá trình hiện đại hóa nền kinh tế, đóng góp vào sự phát triển bền vững của đất nước trong những thập kỷ tới.
