Doanh nghiệp nhỏ và vừa đối mặt thách thức lớn trong hành trình thực thi ESG
Các doanh nghiệp, nhất là khối nhỏ và vừa, đang phải đương đầu với những áp lực không nhỏ về mặt vốn, công nghệ, dữ liệu và nhân lực. Để đưa các tiêu chuẩn ESG (Môi trường, Xã hội và Quản trị) đi vào thực chất, yêu cầu cấp thiết đặt ra là phải hoàn thiện thể chế, khơi thông nguồn lực xanh, thúc đẩy đổi mới sáng tạo và xây dựng một hệ sinh thái hỗ trợ đồng bộ.
Thực thi ESG bằng khoa học và công nghệ
Dữ liệu và công nghệ đang trở thành nền tảng then chốt để ESG được triển khai hiệu quả. Nếu thể chế được ví như "khung xương" của quá trình chuyển đổi kép, thì khoa học-công nghệ chính là "bộ não" giúp đo lường, giám sát và tối ưu hóa lượng phát thải. Các nền tảng số và hệ thống quản trị dữ liệu cho phép doanh nghiệp theo dõi tiêu thụ năng lượng, phát thải và vòng đời sản phẩm theo thời gian thực, từ đó nâng cao tính minh bạch, tối ưu chi phí và giảm thiểu rủi ro dài hạn.
Tiến sĩ Hà Huy Ngọc, Giám đốc Trung tâm Nghiên cứu Chính sách, Chiến lược Kinh tế địa phương và Lãnh thổ (Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới), nhận định rằng doanh nghiệp nhỏ và vừa, điển hình như tại Bắc Ninh - một địa phương phát triển mạnh về công nghiệp, đang phải đối mặt với sức ép ngày càng lớn trong việc chuyển đổi ESG. Khảo sát cho thấy ba rào cản chính hiện nay là chi phí, nhân lực và dữ liệu. Chi phí đầu tư vào công nghệ môi trường và hệ thống báo cáo phát thải thường vượt quá khả năng tài chính của nhiều doanh nghiệp nhỏ. Bên cạnh đó, tình trạng thiếu nhân sự chuyên trách khiến ESG khó được triển khai một cách bài bản. Đáng chú ý, việc thiếu dữ liệu số và công cụ đo lường khiến doanh nghiệp gặp khó khăn trong việc chứng minh tính minh bạch với đối tác và nhà đầu tư.
Theo ông Ngọc, dữ liệu là yếu tố cốt lõi của chuyển đổi ESG, trong đó quan trọng nhất là dữ liệu "đúng, đủ, sạch, sống" và được chuẩn hóa để sử dụng chung. Đồng thời, việc tích hợp ESG vào quy hoạch tỉnh và khu công nghiệp được xem là bước đi then chốt để biến ESG thành tiêu chí khi phê duyệt các khu công nghiệp mới.
Khu công nghiệp xanh - đòn bẩy lan tỏa ESG
Đến cuối năm 2025, cả nước có khoảng 563 khu công nghiệp - nơi tập trung phần lớn hoạt động sản xuất, xuất khẩu và phát thải. Do đó, chuyển đổi xanh tại các khu công nghiệp được xem là đòn bẩy quan trọng để lan tỏa ESG trong toàn bộ nền kinh tế. Kiến trúc sư Trần Thành Vũ, Tổng Giám đốc EDEEC, nhấn mạnh sự cần thiết phải tích hợp ngay từ khâu quy hoạch các tiêu chuẩn môi trường, công trình xanh, năng lượng tái tạo và quản trị số. Khu công nghiệp xanh không chỉ giúp giảm phát thải mà còn mang lại lợi ích kinh tế lâu dài, nâng cao sức cạnh tranh trong thu hút đầu tư.
Ba đòn bẩy cho chuyển đổi kép
Nghị quyết Đại hội XIV của Đảng đã nêu rõ việc xác lập mô hình tăng trưởng mới với mục tiêu nâng cao năng suất, chất lượng, hiệu quả, giá trị gia tăng và sức cạnh tranh của nền kinh tế. Động lực chính được xác định là khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, hướng tới kinh tế dữ liệu, kinh tế số, kinh tế xanh và kinh tế tuần hoàn.
Tại Diễn đàn Kinh tế mùa Thu 2025, ba đòn bẩy then chốt để thúc đẩy chuyển đổi kép được xác định là thể chế, nguồn lực và đổi mới sáng tạo, trong đó thể chế giữ vai trò dẫn dắt, tạo hành lang pháp lý để doanh nghiệp đầu tư vào công nghệ, dữ liệu và mô hình sản xuất bền vững. Tuy nhiên, khoảng cách từ chính sách đến thực thi vẫn còn lớn khi hệ thống tiêu chuẩn ESG, cơ chế thử nghiệm chính sách và thị trường carbon trong nước đang trong quá trình hoàn thiện. Vì vậy, sự phối hợp chặt chẽ giữa Nhà nước, doanh nghiệp và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo có ý nghĩa quyết định.
Các chính sách mới đang từng bước hình thành nền tảng cho tài chính xanh và chuyển đổi kép. Quyết định số 21/2025/QĐ-TTg quy định tiêu chí môi trường và việc xác nhận dự án đầu tư thuộc danh mục phân loại xanh lần đầu tiên xác lập khung tiêu chí phân loại xanh quốc gia, tạo ra "ngôn ngữ chung" giữa doanh nghiệp, tổ chức tín dụng và nhà đầu tư trong đánh giá và huy động nguồn lực. Cùng với đó, Luật Công nghiệp công nghệ số (có hiệu lực từ năm 2026) được kỳ vọng sẽ thúc đẩy phát triển doanh nghiệp số, dữ liệu và nền tảng "Make in Vietnam", hỗ trợ tối ưu vận hành, giảm phát thải và nâng cao năng lực tự chủ.
Phó Giáo sư, Tiến sĩ Phạm Thị Tuyết Nhung, Phó Hiệu trưởng Trường Đào tạo, Bồi dưỡng Cán bộ (Học viện Ngân hàng), cho rằng nhiều doanh nghiệp nhỏ và startup có mô hình bền vững nhưng thiếu dữ liệu để chứng minh hiệu quả môi trường, dẫn đến khó khăn trong việc tiếp cận vốn xanh. Do đó, việc chuẩn hóa tiêu chí và hệ thống dữ liệu sẽ là chìa khóa để khơi thông dòng vốn cho khu vực đổi mới sáng tạo.
Để hiện thực hóa các mục tiêu của Nghị quyết số 57 và Nghị quyết số 68, Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Hoàng Minh cho biết từ năm 2026, chính sách khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo sẽ chuyển mạnh sang giai đoạn tổ chức thực thi, lấy doanh nghiệp làm trung tâm của hệ sinh thái. Bộ Khoa học và Công nghệ sẽ tăng cường cơ chế giao nhiệm vụ, đặt hàng nghiên cứu-phát triển gắn với nhu cầu thị trường, đồng thời phối hợp với địa phương công bố các bài toán thực tiễn, tạo đầu ra rõ ràng cho sản phẩm công nghệ, qua đó thúc đẩy thương mại hóa và lan tỏa đổi mới sáng tạo trong doanh nghiệp.
Tiến sĩ Nguyễn Nhật Quang, Viện trưởng Viện Khoa học và Công nghệ VINASA, nhận định điểm nghẽn của doanh nghiệp Việt Nam hiện nay không nằm ở tinh thần sáng tạo, mà ở năng lực khoa học công nghệ và khả năng tiếp cận công nghệ số. Nhiều doanh nghiệp nhỏ và vừa thiếu kiến thức để lựa chọn giải pháp phù hợp, đồng thời hạn chế về nguồn lực đầu tư. Ông đề xuất triển khai các quỹ đổi mới công nghệ, cơ chế bảo lãnh tín dụng và hỗ trợ lãi suất cho các dự án ứng dụng công nghệ nhằm nâng cao năng suất, giảm phát thải và tăng sức cạnh tranh, đặc biệt là với khu vực doanh nghiệp nhỏ và vừa.
Thực hành ESG cần sự đột phá
Hà Nội hiện có hơn 400.000 doanh nghiệp nhỏ và vừa, trong đó khoảng 36% đã bước đầu ứng dụng AI. Tuy nhiên, rào cản về vốn, nhân lực và quản trị ESG vẫn còn lớn. Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hiệp hội Doanh nghiệp nhỏ và vừa Hà Nội Mạc Quốc Anh đề xuất xây dựng lộ trình chuyển đổi xanh số theo từng ngành, đồng thời khuyến khích doanh nghiệp lớn chia sẻ kinh nghiệm, quy trình và dữ liệu.
Song song đó, Bộ Tài chính đang hoàn thiện bộ tiêu chí tăng trưởng xanh với 72 chỉ số, thúc đẩy tín dụng xanh, trái phiếu xanh và phát triển thị trường vốn bền vững. Dù quy mô đã tăng, dòng vốn cho chuyển đổi năng lượng và hạ tầng xanh vẫn còn hạn chế so với nhu cầu. Việc ổn định kinh tế vĩ mô, kiểm soát lạm phát và bảo đảm an toàn hệ thống ngân hàng tiếp tục là nền tảng để doanh nghiệp yên tâm đầu tư dài hạn vào khoa học, công nghệ và chuyển đổi số.
