Rủi ro pháp lý - phần không thể thiếu trong dòng chảy đầu tư quốc tế
Tại Diễn đàn về quản trị rủi ro pháp lý và phòng ngừa, giải quyết tranh chấp trong hoạt động đầu tư kinh doanh thời đại số ngày 17/4, ông Nguyễn Khánh Ngọc, Chủ tịch Hội Luật gia Việt Nam, đại biểu Quốc hội khóa XVI, nhiệm kỳ 2026 - 2031, đã chỉ ra cơ hội lớn khi Việt Nam được dự báo thu hút dòng vốn FDI đạt khoảng 38 đến 40 tỷ USD mỗi năm trong giai đoạn 2026 - 2030. Tuy nhiên, đi kèm với cơ hội này là những rủi ro pháp lý ngày càng trở nên phức tạp và đa chiều, đòi hỏi cách tiếp cận chủ động và chuyên nghiệp hơn từ phía các cơ quan quản lý nhà nước.
Không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro pháp lý
Ông Nguyễn Khánh Ngọc nhấn mạnh rủi ro pháp lý là "phần tất yếu" trong quá trình thu hút đầu tư quốc tế. Việt Nam hiện là một trong những nền kinh tế có độ mở cao, tham gia nhiều hiệp định thương mại tự do thế hệ mới và các điều ước quốc tế về đầu tư. Điều này tạo ra một "khung cam kết" rộng lớn, vừa là lợi thế để thu hút dòng vốn, vừa tiềm ẩn những rủi ro pháp lý đáng kể nếu không được kiểm soát chặt chẽ.
Rủi ro pháp lý được hiểu là khả năng phát sinh trách nhiệm khi một bên vi phạm các quy định trong hợp đồng, điều ước quốc tế hoặc cam kết với nhà đầu tư. Đáng chú ý, rủi ro không chỉ đến từ phía doanh nghiệp mà còn có thể phát sinh từ chính các cơ quan nhà nước trong quá trình ban hành và thực thi chính sách.
Thách thức từ sự thay đổi nhanh của hệ thống pháp luật
Một trong những thách thức lớn nhất hiện nay là sự thay đổi nhanh chóng của hệ thống pháp luật. Việc điều chỉnh chính sách để phù hợp với bối cảnh mới đôi khi tạo ra khoảng trống hoặc xung đột pháp lý, khiến các nhà đầu tư khó theo kịp. Vì vậy, trong nhiều dự án lớn, điều khoản "ổn định pháp luật" thường được đưa vào nhằm giảm thiểu rủi ro từ biến động chính sách.
Không chỉ trong nước, các điều ước quốc tế, đặc biệt là hiệp định bảo hộ đầu tư và FTA thế hệ mới, đặt ra những nghĩa vụ ràng buộc chặt chẽ. Nguyên tắc phổ biến là quốc gia không thể viện dẫn pháp luật nội địa để biện minh cho việc không thực hiện cam kết quốc tế. Điều này đồng nghĩa với việc mọi quyết định hành chính, dù ở cấp trung ương hay địa phương, đều có thể trở thành đối tượng tranh chấp nếu ảnh hưởng đến quyền lợi của nhà đầu tư.
Ông Ngọc cảnh báo: "Mọi quyết định hành chính đều có thể trở thành tranh chấp nếu ảnh hưởng đến nhà đầu tư."
Vấn đề không nằm ở thiếu quy định mà ở khâu thực thi
Ông Ngọc cũng cho rằng không thể loại bỏ hoàn toàn rủi ro pháp lý, mà cần nhận diện sớm và kiểm soát hiệu quả. Việt Nam đã có nền tảng pháp lý tương đối đầy đủ với Hiến pháp 2013 bảo đảm quyền sở hữu tài sản hợp pháp, quy định việc trưng mua, trưng dụng phải bồi thường theo giá thị trường. Luật Đầu tư tiếp tục cụ thể hóa các cam kết, từ bảo hộ vốn đến cơ chế giải quyết tranh chấp.
Tuy nhiên, vấn đề không nằm ở việc thiếu quy định mà ở khâu thực thi. Rủi ro có thể phát sinh từ nhiều phía:
- Nhà đầu tư thiếu thiện chí
- Cơ quan quản lý chậm trễ hoặc thiếu nhất quán
- Các yếu tố khách quan như biến động kinh tế, dịch bệnh
Đáng chú ý, ngay cả tài liệu xúc tiến đầu tư hay phát biểu tại hội nghị cũng có thể trở thành căn cứ để nhà đầu tư viện dẫn, nếu tạo ra "kỳ vọng chính đáng". Điều này đặt ra yêu cầu thận trọng trong mọi hoạt động kêu gọi đầu tư, từ thông điệp truyền thông đến các cam kết chính sách, nhằm hạn chế rủi ro phát sinh về sau.
Tăng cường năng lực ứng phó tranh chấp đầu tư quốc tế
Áp lực gia tăng từ tranh chấp quốc tế
Theo ông Ngọc, tranh chấp đầu tư quốc tế đang gia tăng nhanh chóng, phần lớn liên quan đến các nước đang phát triển. Việt Nam cũng nằm trong xu hướng này khi quá trình hội nhập sâu rộng kéo theo các cam kết pháp lý ngày càng phức tạp.
Thực tế cho thấy, nhà đầu tư thường khởi kiện ở cấp quốc gia, song nguyên nhân lại có thể xuất phát từ quyết định của một địa phương. Điều này đặt ra áp lực lớn trong việc phân định trách nhiệm và phối hợp xử lý giữa các cấp, ngành.
Cơ chế giải quyết tranh chấp ba trụ cột
Để ứng phó, Việt Nam đã từng bước hoàn thiện cơ chế giải quyết tranh chấp với ba trụ cột chính:
- Cơ quan chủ trì xử lý vụ việc
- Cơ quan đại diện pháp lý, thường là Bộ Tư pháp
- Tổ công tác liên ngành
Cơ chế này giúp tăng tính tập trung, đồng thời hạn chế tình trạng xử lý rời rạc giữa các cơ quan. Song song đó, việc thuê tư vấn pháp lý quốc tế, đặc biệt từ các hãng luật lớn, ngày càng phổ biến nhằm nâng cao năng lực tranh tụng. Trong nhiều vụ việc, sự tham gia của các chuyên gia nước ngoài là yếu tố quan trọng để bảo vệ lợi ích của Nhà nước.
Chuyển trọng tâm từ "xử lý" sang "phòng ngừa"
Đáng chú ý, Quốc hội đang xem xét ban hành nghị quyết mới về phòng ngừa và giải quyết tranh chấp đầu tư quốc tế. Điểm nhấn của chính sách này là chuyển trọng tâm từ "xử lý" sang "phòng ngừa", nhằm giảm thiểu rủi ro ngay từ đầu.
Theo ông Nguyễn Khánh Ngọc, trong bối cảnh cạnh tranh toàn cầu, các quốc gia, đặc biệt là nước đang phát triển, khó tránh khỏi việc đưa ra những cam kết hấp dẫn để thu hút đầu tư. Tuy nhiên, lợi thế bền vững không nằm ở ưu đãi, mà ở một môi trường pháp lý minh bạch và ổn định.
"Rủi ro pháp lý là một phần của cuộc chơi, không thể loại bỏ hoàn toàn. Vấn đề là nhận diện sớm và kiểm soát trong suốt quá trình", ông Ngọc nhấn mạnh.
Với định hướng phát triển Đà Nẵng thành trung tâm tài chính quốc tế và khu thương mại tự do, yêu cầu này càng trở nên cấp thiết. Một môi trường đầu tư hấp dẫn không chỉ đến từ chính sách ưu đãi, mà còn từ khả năng bảo đảm pháp lý - yếu tố then chốt tạo dựng niềm tin dài hạn cho nhà đầu tư.
