Cuộc Chiến Tiền Tệ: USD Và Nhân Dân Tệ Tranh Ngôi Tại Eo Biển Hormuz
Khi chiến tranh giữa Mỹ - Israel và Iran làm chao đảo kinh tế toàn cầu hơn một tháng qua, Tehran và Bắc Kinh đã nắm bắt cơ hội để giải quyết một bất bình chung về hệ thống tài chính thế giới: sự thống trị áp đảo của đồng USD. Theo kênh Al Jazeera của Qatar ngày 8/4, cả hai quốc gia đều có thể hưởng lợi từ việc nâng cao vị thế của đồng nhân dân tệ Trung Quốc, đặc biệt trong bối cảnh cuộc chiến tạm dừng hai tuần kể từ ngày 8/4 để nhường chỗ cho các cuộc đàm phán ngoại giao mới.
Mục Tiêu Chung: Chấm Dứt Sự Thống Trị Của USD
Iran và Trung Quốc chia sẻ mục tiêu chung là chấm dứt sự thống trị của đồng USD. Trong nhiều năm, hai nước này cho rằng Washington đã lợi dụng vị thế của USD trong thương mại quốc tế để gây ảnh hưởng và áp lực lên các đối thủ, bao gồm chính họ. Sự áp đảo của USD đặc biệt rõ rệt trong thị trường dầu mỏ toàn cầu, nơi theo ước tính năm 2023 của tập đoàn tài chính JPMorgan Chase, khoảng 80% giao dịch được thanh toán bằng đồng tiền này.
Bằng cách kiểm soát Eo biển Hormuz - tuyến hàng hải vận chuyển khoảng một phần năm nguồn cung dầu và khí tự nhiên hóa lỏng toàn cầu - Tehran và Bắc Kinh đã tìm thấy một công cụ chiến lược để thúc đẩy đồng nhân dân tệ như một lựa chọn thay thế cho "đồng bạc xanh". Dưới cơ chế thu phí thực tế của Iran, các tàu thương mại đang bị tính phí quá cảnh bằng đồng nhân dân tệ, minh chứng cho sự hợp tác kinh tế ngày càng sâu sắc giữa hai nước.
Những Bước Đi Cụ Thể Và Phản Ứng Quốc Tế
Dù chưa rõ số lượng tàu đã thanh toán bằng nhân dân tệ, nhưng theo tạp chí hàng hải Lloyd’s List của Anh, ít nhất hai tàu đã làm như vậy tính đến ngày 25/3. Bộ Thương mại Trung Quốc tuần trước cũng thừa nhận thông tin này trên mạng xã hội, dường như xác nhận việc sử dụng nhân dân tệ để thanh toán. Vào ngày 4/4, đại sứ quán Iran tại Zimbabwe đăng trên mạng xã hội rằng đã đến lúc đưa "petroyuan" (nhân dân tệ dầu mỏ) vào thị trường dầu toàn cầu.
Giáo sư kinh tế Kenneth Rogoff tại Đại học Harvard, cựu kinh tế trưởng của Quỹ Tiền tệ Quốc tế, nhận định: "Ở một mức độ nào đó, Iran đang cố 'chọc tức' Mỹ, làm tình hình thêm căng thẳng". Ông Rogoff cho biết thêm: "Ở mức độ khác, Iran thực sự nghiêm túc trong việc ưu tiên nhân dân tệ để tránh các lệnh trừng phạt của Mỹ và củng cố quan hệ với đồng minh Trung Quốc".
Lợi Ích Và Thách Thức Trong Hành Trình "Phi USD Hóa"
Đối với Tehran và Bắc Kinh, việc nâng tầm nhân dân tệ là một tình huống "cùng thắng". Sử dụng đồng tiền này cho phép cả hai né tránh các lệnh trừng phạt của Mỹ được thực thi thông qua hệ thống tài chính do USD thống trị, đồng thời đơn giản hóa và giảm chi phí thương mại. Thương mại giữa hai bên đã bùng nổ dưới khuôn khổ "đối tác chiến lược" 25 năm ký kết năm 2021, với Trung Quốc mua hơn 80% lượng dầu xuất khẩu của Iran, thường bằng nhân dân tệ.
Tuy nhiên, đồng nhân dân tệ vẫn phải đối mặt với nhiều thách thức. Không giống USD, nhân dân tệ không được tự do chuyển đổi do các kiểm soát vốn chặt chẽ của Bắc Kinh, làm giảm tính linh hoạt. Sự kiểm soát của chính phủ Trung Quốc đối với các tổ chức tài chính cũng gây lo ngại về tính minh bạch. Theo Tổ chức Tiền tệ Quốc tế, vào năm 2025, USD chiếm 57% dự trữ toàn cầu, trong khi nhân dân tệ chỉ đạt khoảng 2%.
Viễn Cảnh Một Thế Giới Tài Chính Đa Cực
Giáo sư Bulent Gokay tại Keele University nhấn mạnh: "Iran hiểu rõ tầm quan trọng của thách thức này đối với sự thống trị tài chính của Mỹ". Đối với Trung Quốc, động thái này phù hợp với mục tiêu xây dựng một "thế giới tài chính đa cực", nơi vai trò của USD được cân bằng bởi ảnh hưởng của các cường quốc mới nổi.
Nhà kinh tế Alicia Garcia-Herrero của Natixis ở Hong Kong cho rằng việc dùng nhân dân tệ ở Eo biển Hormuz chỉ "tạo áp lực dần dần và bình thường hóa các lựa chọn thay thế trong dòng chảy năng lượng", chứ chưa thể "phi USD hóa" thế giới ngay lập tức. Để đạt được điều đó, cần sự tham gia của các nước Vùng Vịnh, vốn đã định giá dầu bằng USD từ thập niên 1970.
Kết Luận: Một Quá Trình Xói Mòn Dần Dần
Chuyên gia Dan Steinbock của Difference Group nhận định dù USD vẫn thống trị trong ngắn hạn, việc sử dụng nhân dân tệ ngày càng tăng có thể "từng bước bào mòn" ảnh hưởng của Mỹ. Ông nói: "Đây là quá trình xói mòn dần dần, chứ không phải thay thế đột ngột". Kết cục của cuộc chiến tại Trung Đông sẽ đóng vai trò quyết định: nếu Iran và Trung Quốc thắng thế, điều đó có thể khuyến khích các quốc gia đa dạng hóa khỏi hệ thống USD; ngược lại, nếu Mỹ thành công, sự thống trị của đồng bạc xanh có thể được củng cố thêm.
