Đất hiếm là khoáng sản chiến lược đặc biệt, nhưng hiện nay việc quản lý và khai thác vẫn gặp nhiều khó khăn. Theo ông Trần Bình Trọng, vướng mắc lớn nhất không phải thiếu tài nguyên mà là thiếu năng lực để biến tài nguyên này thành giá trị. Đất hiếm phân bố phức tạp ở địa hình miền núi, điều kiện khai thác khó, chi phí cao. Vấn đề cốt lõi là chưa làm chủ được công nghệ chế biến sâu, chưa hình thành chuỗi giá trị hoàn chỉnh. Dữ liệu địa chất ở một số khu vực cần tiếp tục hoàn thiện.
Về chuyển giao công nghệ, vướng mắc lớn nhất là công nghệ lõi. Các nước nắm giữ công nghệ này cấm hoặc hạn chế chuyển giao, trong đó có Việt Nam. Hiện nay, khai thác mới dừng ở khâu tuyển, tách ban đầu, trong khi giá trị cao nhất nằm ở phân tách tinh, luyện kim và vật liệu. Chính sách chưa đủ mạnh để buộc doanh nghiệp đi vào chế biến sâu. Luật Địa chất và khoáng sản (sửa đổi) đã xử lý vấn đề này theo hướng cấp phép gắn với chế biến sâu và chuyển giao công nghệ.
Nguy cơ khai thác bừa bãi là có cơ sở. Nếu quản lý lỏng lẻo, có thể xảy ra khai thác trái phép, gây thất thoát tài nguyên. Bảo vệ môi trường là yêu cầu bắt buộc. Luật mới thay đổi cách tiếp cận: quản lý môi trường xuyên suốt vòng đời dự án, gắn tiêu chuẩn môi trường với điều kiện cấp phép, áp dụng tiêu chuẩn ESG. Dự án không đáp ứng yêu cầu môi trường thì không được triển khai.
Giải pháp dài hạn gồm năm nhóm: quản lý theo chuỗi giá trị; làm chủ công nghệ; xây dựng hệ thống dữ liệu và giám sát số; áp dụng cơ chế kiểm soát khoáng sản chiến lược; bảo đảm môi trường và trách nhiệm xã hội. Thời gian tới, tập trung hoàn thiện hệ thống tiêu chuẩn, quy chuẩn kỹ thuật; triển khai dịch vụ công trực tuyến; tăng cường kiểm tra chuyên ngành. Năm 2026, đặt mục tiêu hoàn thành thi công giai đoạn hai Đề án điều tra đất hiếm và khai thác thử nghiệm tại tỉnh Phú Thọ.
Đất hiếm phải được bảo vệ, khai thác, sử dụng hợp lý, tiết kiệm, hiệu quả gắn với phát triển bền vững, bảo đảm quốc phòng, an ninh. Quan điểm xuyên suốt là không đánh đổi tài nguyên chiến lược lấy lợi ích ngắn hạn.
