Ngành xây dựng Việt Nam đang đối mặt với một nghịch lý lớn: nguồn việc dồi dào nhờ quy mô đầu tư công kỷ lục năm 2026, nhưng nhiều nhà thầu lại e ngại trúng thầu vì nguy cơ thua lỗ do đơn giá vật liệu và nhân công bất cập.
Chia sẻ tại sự kiện ngành xây dựng ngày 30/6, ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng Việt Nam (VACC), chỉ ra nguyên nhân cốt lõi là sự chênh lệch giữa hệ thống định mức của Nhà nước và thực tế thị trường. Cụ thể, đơn giá nhân công trong định mức hiện hành chỉ khoảng 350.000 đồng/ngày, trong khi doanh nghiệp phải trả từ 700.000 đồng đến 1.000.000 đồng/ngày cho nhiều vị trí lao động kỹ thuật. Giá vật liệu xây dựng do địa phương công bố cũng thấp hơn giá thực tế từ 15-20%.
Khát nhân lực và gánh nặng chi phí
“Sự chênh lệch này khiến nhiều nhà thầu phải cân nhắc rất kỹ khi tham gia đấu thầu, bởi nếu trúng thầu có thể lập tức đối mặt với nguy cơ thua lỗ”, ông Hiệp chia sẻ.
Theo thống kê của VACC, nguồn nhân lực hiện tại mới chỉ đáp ứng khoảng 50-60% nhu cầu của quy mô đầu tư công hiện nay. Dù mỗi năm ngành cần bổ sung 400.000-500.000 lao động, nhưng có tới 75% trong số đó là lao động thời vụ chưa qua đào tạo.
Cơ hội từ đầu tư công kỷ lục
Năm 2026, Nhà nước dự kiến bố trí khoảng 1 triệu tỷ đồng vốn đầu tư công, phần lớn rót vào các công trình hạ tầng kỹ thuật huyết mạch. Dòng vốn khổng lồ này mở ra cơ hội nhưng cũng đặt ra áp lực lựa chọn nhà thầu đủ năng lực về tài chính, kinh nghiệm và kỹ thuật để bảo đảm tiến độ, chất lượng dự án.
Thiếu hệ thống quy chuẩn năng lực
Đóng góp từ 8-9% GDP nhưng ngành xây dựng Việt Nam vẫn thiếu vắng một hệ thống quy chuẩn năng lực bài bản. Ông Nguyễn Quốc Hiệp ví von: “Ngành hiện vẫn thiếu vắng một hệ thống quy chuẩn đánh giá và xếp hạng năng lực bài bản để phân cấp rõ ràng như cách tổ chức của một giải bóng đá chuyên nghiệp”. Việc đánh giá nhà thầu thiếu thước đo khách quan gây khó khăn cho chủ đầu tư và cơ quan quản lý.
Giải pháp minh bạch hóa năng lực
Đại diện Bộ Xây dựng, ông Đàm Đức Biên, Phó Cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng, cho biết thị trường rất cần một hệ thống cơ sở dữ liệu được đánh giá khoa học để tạo môi trường cạnh tranh lành mạnh. Việc chuẩn hóa và đánh giá đúng năng lực giúp chủ đầu tư “chọn mặt gửi vàng” và bảo vệ nhà thầu có năng lực thực thi.
Khởi động cơ sở dữ liệu năng lực nhà thầu quốc gia
Ngày 30/6, chương trình “Đánh giá năng lực và Vinh danh nhà thầu xây dựng Việt Nam 2026” chính thức được khởi động do VACC phối hợp cùng Báo Tiền Phong tổ chức, dưới sự ủng hộ của Bộ Xây dựng. Giai đoạn thí điểm tập trung vào ba lĩnh vực: xây dựng dân dụng, công trình giao thông và cơ khí - cơ điện. Các nhà thầu kê khai năng lực trên nền tảng số, hồ sơ được thẩm định bởi đơn vị tư vấn độc lập trước khi Hội đồng chuyên môn xem xét và bỏ phiếu kín.
