Hệ thống thủy lợi xuống cấp nghiêm trọng
Trạm bơm An Quốc, xã Trà Giang (Hưng Yên) được xây dựng từ năm 1986 với 8 máy bơm tổng công suất 32.000 m3/giờ, phục vụ tiêu thoát nước cho khoảng 2.000 ha đất nông nghiệp thuộc xã Trà Giang, một phần xã Bình Nguyên và phường Trần Lãm. Tuy nhiên, những năm gần đây, trạm bơm không đáp ứng được yêu cầu thực tế. Cơn bão Yagi năm 2024 đã làm 70% cây nông nghiệp mất trắng. Sau hơn 40 năm hoạt động, trạm bơm xuống cấp trầm trọng: nhà điều hành dột nát, các tổ máy hoen gỉ, rò nước khi vận hành. Do kinh phí hạn hẹp, địa phương chỉ sửa chữa nhỏ hàng năm để khắc phục tạm thời.
Ông Đỗ Mạnh Hùng, Chủ tịch Hội đồng quản trị Công ty TNHH MTV Khai thác công trình thủy lợi Nam Thái Bình, cho biết: Ngoài hệ thống xuống cấp, ô nhiễm nguồn nước khiến công ty phải vận hành một đầu tưới, một đầu tiêu để giải quyết ô nhiễm môi trường nước, dù không có nhu cầu tưới, gây tốn kém chi phí vận hành. Cống đóng mở liên tục làm máy móc, thiết bị chóng hư hỏng và hao tốn điện năng.
Ô nhiễm làng nghề và tác động đến sản xuất
“Điểm nóng” ô nhiễm nguồn nước tại Hưng Yên là sông Tân Việt dài khoảng 3,4 km chảy qua làng nghề dệt nhuộm Phương La, xã Tiên La. Bà Bùi Lan Anh, Phó Giám đốc Xí nghiệp khai thác công trình thủy lợi Hưng Hà, cho biết: Nước thải làng nghề chưa qua xử lý gây ô nhiễm trầm trọng, người dân phải đắp 4 con đập ngăn nước bẩn. Đến vụ sản xuất, xí nghiệp buộc phải làm việc với chính quyền vận động người dân phá đập tiêu thoát nước. Khi nước trong đồng cạn, đơn vị vẫn phải bơm nước ô nhiễm để dưỡng lúa vì không có lựa chọn khác, dẫn đến mất mùa hoặc năng suất thấp.
Hệ thống Bắc Hưng Hải trước nguy cơ mất chức năng
Hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, đưa vào sử dụng từ năm 1959, có nhiệm vụ cấp nước tưới cho 116.665 ha đất nông nghiệp, tạo nước nuôi trồng thủy sản, dân sinh và tiêu thoát nước cho gần 199.000 ha vùng Đồng bằng sông Hồng, trong đó có Hưng Yên. Tuy nhiên, ô nhiễm môi trường nước trong hệ thống đã trở thành “điểm nóng”, đặt công trình trước nguy cơ mất chức năng phục vụ đa mục tiêu. Lưu lượng nước từ sông Hồng qua cống Xuân Quan gần đây chỉ đạt khoảng 20% thiết kế, trong khi xâm nhập mặn với độ mặn hơn 3‰ xuất hiện thường xuyên, vượt xa ngưỡng 1‰ cho phép.
Ngoài ô nhiễm, biến đổi khí hậu làm thiếu hụt nước vào mùa khô và áp lực tiêu thoát nước trong mùa mưa lũ tăng lên. Trong trận lũ do bão số 3 (Yagi) tháng 9/2024, nhiều vị trí bờ kênh có nguy cơ vỡ hoặc tràn, gây ngập úng kéo dài trên nhiều diện tích đất nông nghiệp.
Quy hoạch lạc hậu, không đáp ứng nhu cầu hiện tại
Ông Đặng Xuân Thạnh, Chi cục trưởng Chi cục Thủy lợi tỉnh Hưng Yên, cho biết: Hầu hết các công trình thủy lợi trên địa bàn được xây dựng theo quy hoạch thời kỳ hoàn chỉnh thủy nông (1972-1975) và bổ sung nâng cao năm 1983. Đến nay, các công trình không đáp ứng yêu cầu phát triển nền nông nghiệp hàng hóa, cấp và thoát nước phục vụ công nghiệp, đô thị, dân sinh, bảo vệ môi trường và ứng phó biến đổi khí hậu, nước biển dâng. Các công trình đầu mối tưới và cấp nước phần lớn xây từ thời Pháp, chất lượng, hình thức, kết cấu hạn chế, hiệu suất thấp. Hệ thống kênh dẫn nước từ kênh chính, cấp I, II nông, hẹp do ít nạo vét, tình trạng lấn chiếm dòng chảy phổ biến, nhiều vật cản gây ách tắc, ảnh hưởng khả năng dẫn nước, đặc biệt khi hạ thấp mực nước phòng úng thì nhiều trạm bơm không đủ nước hoạt động.
Kế hoạch đầu tư hơn 12.500 tỷ đồng
Ông Nguyễn Đức Kiền, Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường tỉnh Hưng Yên, cho biết: Đơn vị đã báo cáo thực trạng hệ thống công trình thủy lợi, đê điều và phương án phát triển hạ tầng. Trên cơ sở hiện trạng và định hướng phát triển, Sở rà soát danh mục các dự án dự kiến đầu tư giai đoạn 2026-2030 với tổng mức hơn 12.541 tỷ đồng để đáp ứng sản xuất nông nghiệp và phòng, chống thiên tai.
Đối với hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, đầu năm 2026, Bộ Nông nghiệp và Môi trường phối hợp UBND tỉnh Hưng Yên khởi công giai đoạn 2 Trạm bơm Xuân Quan. Giai đoạn 2 thiết kế 8 máy bơm, tổng công suất 16 m3/s, nâng tổng công suất trạm lên 32 m3/s. Cuối tháng 6/2025, UBND tỉnh Hưng Yên khởi công dự án xây dựng công trình điều tiết nước Nghi Xuyên thuộc Đề án phát triển tổng thể hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải, phục vụ đa mục tiêu và bảo vệ môi trường bền vững, với tổng mức đầu tư 250 tỷ đồng từ ngân sách tỉnh, thực hiện giai đoạn 2026-2028.
Theo Văn phòng UBND tỉnh Hưng Yên, Bộ Nông nghiệp và Môi trường vừa ban hành Quyết định số 1479/QĐ-BNNMT phê duyệt chủ trương đầu tư Dự án Nâng cấp, hiện đại hóa và cải thiện môi trường nước hệ thống thủy lợi Bắc Hưng Hải. Dự án sẽ đầu tư sửa chữa, nâng cấp và xây dựng mới nhiều hạng mục, kết hợp hiện đại hóa quản lý vận hành. Khi hoàn thành, hệ thống sẽ chủ động cấp nước cho khoảng 116.655 ha đất nông nghiệp và thủy sản; tiêu, thoát nước chống ngập úng cho gần 199.000 ha; cung cấp nước sinh hoạt, công nghiệp và cải thiện môi trường nước trên các trục sông. Dự án chia thành 2 dự án thành phần, tổng mức đầu tư dự kiến 8.596 tỷ đồng, thực hiện dự kiến 4 năm, giai đoạn 2026-2030.
