Trong nền kinh tế tri thức, giá trị của doanh nghiệp khoa học-công nghệ không chỉ dừng lại ở tài sản hữu hình mà còn được quyết định bởi năng lực công nghệ và tài sản trí tuệ. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều startup trong lĩnh vực này tại Việt Nam vẫn gặp nhiều trở ngại trong việc chuyển hóa ý tưởng và kết quả nghiên cứu thành sản phẩm có giá trị thương mại. Điều này đặt ra yêu cầu cấp thiết phải thúc đẩy đổi mới sáng tạo một cách thực chất ngay trong nội tại doanh nghiệp.
Chưa bứt phá thực chất
Sự phát triển nhanh chóng của khoa học và công nghệ trong những năm gần đây đòi hỏi doanh nghiệp phải không ngừng nâng cao chất lượng và giá trị. Việc ứng dụng khoa học, công nghệ vào sản xuất giúp doanh nghiệp tăng cường tự động hóa, tối ưu hóa quy trình và giảm chi phí vận hành. Đồng thời, công nghệ còn góp phần cải thiện chất lượng sản phẩm, nâng cao sức cạnh tranh trên thị trường và mở ra những mô hình kinh doanh mới. Trong bối cảnh hội nhập kinh tế sâu rộng, nhiều doanh nghiệp đã ứng dụng các giải pháp công nghệ để giảm phát thải và đáp ứng các tiêu chuẩn môi trường quốc tế.
Tuy nhiên, trên thực tế, không ít doanh nghiệp hoạt động trong lĩnh vực khoa học-công nghệ vẫn gặp khó khăn trong việc khai thác hiệu quả các công nghệ mới. Ông Nguyễn Quang Kiên, Giám đốc Công ty Giải pháp công nghệ Thuận Thành, cho rằng nhiều doanh nghiệp chưa thực sự bước vào quá trình đổi mới sáng tạo, ứng dụng khoa học-công nghệ do chưa xác định được nhu cầu cốt lõi trước khi đầu tư. Điều này dẫn đến tình trạng doanh nghiệp phân vân, chưa quyết tâm đầu tư hoặc đầu tư sai lầm, không mang lại hiệu quả, thậm chí thất bại.
Ông Đặng Tấn Đức, Viện trưởng R&D Tập đoàn Becamex, nhấn mạnh rằng các doanh nghiệp khoa học-công nghệ Việt Nam cần đẩy mạnh chuyển dịch từ lắp ráp đơn giản sang các ngành có giá trị gia tăng cao hơn dựa trên nền tảng ứng dụng khoa học, công nghệ và đổi mới sáng tạo. Ông cũng đề xuất việc xây dựng các trung tâm hỗ trợ đổi mới sáng tạo và khởi nghiệp không nên tập trung ở các đô thị trung tâm mà cần phân bổ về địa phương, gắn với thế mạnh của từng địa phương và doanh nghiệp. Ngược lại, việc phân bổ ngân sách và chiến lược đầu tư cho khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo cần tập trung theo chuỗi để đảm bảo tính linh hoạt và liền mạch.
Trên cơ sở đó, ông Đức đề xuất mô hình hợp tác công-tư cho các hoạt động nghiên cứu khoa học. Mô hình này triển khai theo cơ chế, chính sách của Nhà nước nhưng huy động nguồn lực và lợi thế từ doanh nghiệp nhằm tối ưu hóa chất lượng, hiệu quả vận hành và cơ chế thương mại mà doanh nghiệp đang nắm giữ.
Thời cơ để doanh nghiệp khoa học-công nghệ bứt phá
Nắm bắt thời cơ vàng để phát triển
Chính sách của Nhà nước hiện nay coi doanh nghiệp là trung tâm của hoạt động đổi mới sáng tạo, với các ưu đãi về thuế, hỗ trợ lãi suất vay, kinh phí đầu tư vào nghiên cứu khoa học, phát triển công nghệ, ứng dụng công nghệ, chuyển giao công nghệ, đổi mới công nghệ và đổi mới sáng tạo. Doanh nghiệp khoa học-công nghệ còn được cấp phiếu hỗ trợ tài chính (voucher) để thúc đẩy hoạt động đổi mới sáng tạo, thương mại hóa sản phẩm thông qua việc tạo điều kiện tiếp cận thị trường và khuyến khích người dùng trải nghiệm sản phẩm mới, dịch vụ mới.
Ngoài ra, các cơ quan quản lý đang nghiên cứu tổ chức thị trường giao dịch chứng khoán chuyên biệt cho doanh nghiệp khởi nghiệp sáng tạo; thành lập các Quỹ đầu tư mạo hiểm quốc gia và địa phương để đầu tư, hỗ trợ hệ sinh thái khởi nghiệp sáng tạo.
Mặc dù đã có hành lang pháp lý và cơ chế hoạt động tương đối cởi mở, nhưng trên thực tế, hoạt động của doanh nghiệp khoa học-công nghệ vẫn còn nhiều rào cản, hạn chế cần khắc phục. Về phía doanh nghiệp, họ chưa có nhiều sáng kiến, phát minh hoặc sáng kiến, phát minh chưa được ứng dụng và mang lại giá trị thực tiễn, lợi ích kinh tế. Kinh phí cho nghiên cứu, sáng tạo và triển khai ý tưởng còn thấp, đầu tư cho thay đổi công nghệ và đào tạo nhân lực chưa nhiều.
Nhiều chuyên gia cho rằng, niềm tin vào khả năng ứng dụng của sáng kiến, phát minh chưa cao, khó cạnh tranh với các sản phẩm đã được kiểm chứng thực tiễn, đặc biệt là sản phẩm nhập khẩu. Về mặt khách quan, những vướng mắc do cơ chế, chính sách như thủ tục đăng ký quyền sở hữu trí tuệ chưa thông thoáng; thiếu cơ chế bảo vệ quyền tác giả và phòng chống vi phạm quyền tác giả. Việc kiểm soát hoạt động của doanh nghiệp chưa chặt chẽ, dẫn đến một số cơ sở lợi dụng ưu đãi của cơ chế, chính sách dành cho khoa học-công nghệ, đổi mới sáng tạo để trục lợi, ảnh hưởng đến mục tiêu chung của chiến lược phát triển khoa học-công nghệ đất nước.
Ông Hoàng Ngọc Nhân, Cục trưởng Cục Khởi nghiệp và doanh nghiệp công nghệ (Bộ Khoa học và Công nghệ), đánh giá rằng đối với doanh nghiệp khoa học-công nghệ, năng lực công nghệ và đổi mới sáng tạo là yếu tố sống còn. Đây là thời điểm vàng để doanh nghiệp công nghệ bứt phá dựa trên các chủ trương, chính sách, cơ chế đã đặt doanh nghiệp là trung tâm của hệ sinh thái phát triển, coi khoa học-công nghệ là đột phá chiến lược và kinh tế tư nhân là động lực. Tuy nhiên, để bứt phá, doanh nghiệp công nghệ, nhất là các startup, không thể thiếu bộ não là ý tưởng, sáng kiến, phát minh của giới trí thức. Đây là sự hỗ trợ qua lại cần thiết để biến sáng kiến, phát minh thành sản phẩm thực tiễn, đồng thời là cơ hội để doanh nghiệp biến sản phẩm thành hàng hóa, nâng cao giá trị doanh nghiệp, chiếm lĩnh thị trường trong nước và vươn ra thị trường quốc tế.
