Chuyển đổi xanh: Từ áp lực đến cơ hội tái cấu trúc nền kinh tế
Tại tọa đàm "Chuyển đổi xanh - chìa khóa tiết kiệm nguồn lực" do Thời báo Ngân hàng tổ chức sáng 27/3, các chuyên gia đã thảo luận sâu về bài toán không chỉ giảm phát thải mà còn tối ưu hóa nguồn lực, nâng cao hiệu quả tăng trưởng và củng cố năng lực cạnh tranh quốc gia. Ông Nguyễn Xuân Hải, Phó Tổng Biên tập Thời báo Ngân hàng, nhấn mạnh năm 2026 mở ra chu kỳ phát triển mới với yêu cầu cao hơn về chất lượng tăng trưởng và tính bền vững, trong khi biến động địa chính trị như xung đột Trung Đông đẩy giá năng lượng tăng, gây áp lực lên lạm phát và chi phí sản xuất.
Áp lực chuyển đổi từ nội tại và bên ngoài
Theo ông Hải, việc sử dụng tiết kiệm và hiệu quả các nguồn tài nguyên, đặc biệt năng lượng hóa thạch đang khan hiếm, là điều kiện nền tảng để duy trì tăng trưởng bền vững dài hạn. Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Đình Thọ, Phó Viện trưởng Viện Chiến lược, Chính sách Tài nguyên và Môi trường, phân tích sâu hơn: Việt Nam đang đối mặt thâm hụt "vốn tự nhiên" khi khai thác tài nguyên vượt khả năng tái tạo, với nền kinh tế thâm hụt khoảng 220% năng lực hệ sinh thái theo báo cáo quốc tế.
Ông Thọ dẫn chứng: "Với mỗi 1% tăng trưởng GDP, nhu cầu năng lượng có thể tăng 1,7-2 lần, tương đương mức tăng 12-14%/năm khi nền kinh tế tăng trưởng khoảng 7%". Biến động địa chính trị toàn cầu như tại eo biển Hormuz hay xung đột Nga-Ukraine cho thấy sự nhạy cảm của hệ thống năng lượng, trong khi năng lượng hóa thạch tiềm ẩn rủi ro an ninh nguồn cung. Do đó, phát triển năng lượng tái tạo là con đường tất yếu để giảm thiểu cú sốc chuỗi cung ứng.
Rào cản thương mại và yêu cầu bắt buộc
Phó Giáo sư Thọ cũng chỉ ra rào cản thương mại xanh như cơ chế điều chỉnh biên giới carbon (CBAM) hay tiêu chuẩn môi trường khắt khe từ các thị trường lớn đang trở thành "luật chơi mới", buộc doanh nghiệp Việt Nam thay đổi để không bị loại khỏi chuỗi giá trị toàn cầu. Chuyển đổi xanh không còn là lựa chọn tự nguyện mà thành yêu cầu bắt buộc đảm bảo an ninh kinh tế và vị thế thương mại quốc gia.
Khơi thông dòng vốn xanh: Yếu tố quyết định
Bà Phạm Thị Thanh Tùng, Phó Vụ trưởng Vụ Tín dụng các ngành kinh tế (Ngân hàng Nhà nước), khẳng định ngành ngân hàng coi chuyển đổi xanh là lĩnh vực ưu tiên, định hướng tín dụng vào các ngành lợi cho môi trường như năng lượng tái tạo, nông nghiệp sạch hay công trình xanh. Tín dụng xanh đạt khoảng 780 nghìn tỷ đồng cuối năm 2025, chiếm hơn 4% tổng dư nợ toàn nền kinh tế, tập trung chủ yếu vào nông nghiệp xanh (33%), năng lượng tái tạo (22%), công trình xanh và giao thông vận tải xanh.
Tuy nhiên, quy mô này còn khiêm tốn so với nhu cầu lớn của nền kinh tế, đặc biệt khi Việt Nam cần gần 69 tỷ USD để thực hiện cam kết giảm phát thải đến năm 2030. Ông Hải nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết đối với hệ thống tài chính-ngân hàng trong việc mở rộng nguồn lực, hoàn thiện cơ chế và nâng cao hiệu quả phân bổ vốn cho các dự án xanh.
Giải pháp kinh tế và chính sách hỗ trợ
Tiến sĩ Phạm Phan Dũng, chuyên gia kinh tế năng lượng (Bộ Công Thương), nhấn mạnh chuyển đổi xanh thực chất là bài toán kinh tế, với hiệu quả tiết kiệm năng lượng giúp doanh nghiệp giảm chi phí vận hành, nâng cao năng suất và duy trì cạnh tranh quốc tế. Ông chỉ ra điểm nghẽn lớn nhất là nguồn lực tài chính: doanh nghiệp có nhu cầu chuyển đổi nhưng thiếu vốn, đặc biệt doanh nghiệp nhỏ và vừa hạn chế tiếp cận vốn dài hạn cho đổi mới công nghệ và chuyển sang năng lượng sạch.
Các chuyên gia đề xuất chính sách cần đóng vai trò dẫn dắt, tập trung vào ba trụ cột: hỗ trợ đổi mới công nghệ, hỗ trợ tài chính và hoàn thiện hành lang pháp lý. Ưu tiên tín dụng xanh, định hướng dòng vốn cho dự án chuyển đổi năng lượng, và xây dựng danh mục ngành nghề ưu tiên là yếu tố then chốt. Một đề xuất đáng chú ý là xây dựng Quỹ thúc đẩy sử dụng năng lượng tiết kiệm và hiệu quả, huy động nguồn lực từ ngân sách và tổ chức quốc tế, phân bổ qua hệ thống ngân hàng để tạo "đòn bẩy kép" giảm chi phí vốn và nâng cao hiệu quả phân bổ.
Cơ hội tái cấu trúc và nâng cao cạnh tranh
Phó Giáo sư Thọ kết luận: chuyển đổi xanh đặt ra thách thức lớn nhưng nếu triển khai đúng hướng, đây là cơ hội để tái cấu trúc mô hình tăng trưởng, nâng cao chất lượng phát triển và củng cố năng lực cạnh tranh quốc gia. Vấn đề cốt lõi không phải có chuyển đổi hay không, mà là cách chuyển đổi để vừa đáp ứng yêu cầu quốc tế, vừa bảo đảm lợi ích lâu dài của nền kinh tế.
