Chính phủ Liên bang Australia đang chuẩn bị triển khai chương trình Solar Sharer Offer (SSO), cung cấp điện mặt trời miễn phí tại các khu vực như New South Wales, South East Queensland và South Australia trước khi mở rộng ra toàn quốc. Đây được đánh giá là một trong những can thiệp chính sách sâu rộng nhất vào thị trường điện bán lẻ Australia.
Điện miễn phí 3 giờ và cách vận hành đặc biệt của SSO
Chương trình yêu cầu các nhà cung cấp điện bán lẻ tại Australia đưa ra gói dịch vụ, trong đó người tiêu dùng đủ điều kiện sẽ được sử dụng điện miễn phí trong ít nhất 3 giờ mỗi ngày vào giữa trưa. Khung giờ cụ thể có thể dao động theo từng khu vực, thường rơi vào khoảng từ 11h sáng đến 2h chiều ở New South Wales và Queensland, hoặc từ 12h đến 3h chiều tại South Australia.
Chương trình không giới hạn đối tượng ở những hộ có hệ thống điện mặt trời áp mái. Ngay cả các hộ thuê nhà, cư dân chung cư hoặc những gia đình không có khả năng đầu tư vào năng lượng tái tạo vẫn có thể tham gia, miễn là có lắp đặt đồng hồ điện thông minh và đăng ký với nhà cung cấp điện. Lượng điện miễn phí có thể được giới hạn theo mức tiêu thụ hợp lý nhằm tránh lạm dụng và đảm bảo cân bằng hệ thống điện quốc gia.
Động lực từ sự mất cân đối cung cầu năng lượng
Với tỷ lệ điện mặt trời hộ gia đình thuộc nhóm cao nhất thế giới, Australia đang đối mặt với tình trạng sản lượng điện mặt trời vào giữa trưa thường xuyên vượt nhu cầu tiêu thụ. Ngược lại, vào buổi tối (17-21h), nhu cầu điện tăng mạnh khi người dân trở về nhà, sử dụng điều hòa, nấu ăn và các thiết bị sinh hoạt. Sự mất cân đối này tạo áp lực lớn lên hệ thống truyền tải, buộc các nhà vận hành phải duy trì công suất dự phòng hoặc đầu tư nâng cấp hạ tầng với chi phí rất lớn.
Kỳ vọng thay đổi hành vi tiêu dùng điện
Chính phủ Australia kỳ vọng SSO sẽ tạo ra sự dịch chuyển mang tính cấu trúc trong hành vi sử dụng điện. Thay vì tập trung tiêu thụ vào buổi tối, các hộ gia đình sẽ có động lực chuyển sang sử dụng điện vào ban ngày, đặc biệt trong các hoạt động có thể linh hoạt về thời gian như giặt giũ, sạc xe điện hoặc vận hành thiết bị gia dụng công suất lớn. Nếu đủ số lượng hộ gia đình thay đổi hành vi, hệ thống điện quốc gia có thể giảm đáng kể mức chênh lệch giữa giờ cao điểm và thấp điểm, tối ưu hóa vận hành lưới điện và giảm áp lực đầu tư mở rộng hạ tầng.
Dưới góc nhìn của chuyên gia năng lượng, bản chất của SSO không nằm ở việc "điện miễn phí", mà là tái cấu trúc cách định giá điện theo thời gian sử dụng. Ông Finn Peacock, chuyên gia năng lượng mặt trời tại Australia, nhận định: "Chi phí điện không thực sự biến mất trong mô hình này mà được phân bổ lại giữa các khung giờ khác nhau. Mục tiêu quan trọng nhất của chính sách là buộc người tiêu dùng phải thay đổi hành vi để tận dụng đúng thời điểm hệ thống dư thừa năng lượng." Các doanh nghiệp điện lực có thể sẽ điều chỉnh giá điện ở các khung giờ còn lại để bù đắp chi phí, bao gồm cả giờ cao điểm buổi tối hoặc phí cố định hàng ngày.
Mỹ và châu Âu đi trước, Australia khác biệt gì?
Việc điều chỉnh giá điện theo thời gian không phải là ý tưởng mới. Tại Mỹ, nhiều bang như California đã áp dụng biểu giá điện theo thời gian sử dụng (time-of-use pricing) trong nhiều năm. Theo Ủy ban Năng lượng California, mức giá điện có thể chênh lệch gấp ba đến năm lần giữa giờ thấp điểm và giờ cao điểm. Nghiên cứu từ Lawrence Berkeley National Laboratory cho thấy cơ chế này có thể giúp giảm áp lực lưới điện nhưng hiệu quả phụ thuộc lớn vào khả năng tự động hóa tiêu dùng.
Trong khi đó, Liên minh châu Âu phát triển mạnh mô hình "demand response", trong đó người tiêu dùng được khuyến khích điều chỉnh hành vi sử dụng điện theo tín hiệu lưới điện hoặc giá thị trường theo thời gian thực. Đức và Hà Lan là những quốc gia tiên phong trong việc tích hợp năng lượng tái tạo với cơ chế giá điện linh hoạt và hệ thống lưu trữ phân tán. Theo Cơ quan Hợp tác các nhà điều tiết năng lượng châu Âu (ACER), các mô hình này không chỉ giúp giảm áp lực hệ thống mà còn nâng cao hiệu quả sử dụng năng lượng tái tạo vốn có tính biến động cao.
Điểm khác biệt của Australia nằm ở việc áp dụng mô hình "giờ điện miễn phí cố định" thay vì chỉ điều chỉnh giá tăng giảm như Mỹ hay EU. Đó là cách trực tiếp tạo ra một "cửa sổ tiêu dùng miễn phí" nhằm kéo nhu cầu về đúng thời điểm dư thừa năng lượng mặt trời. Chính phủ Australia kỳ vọng SSO sẽ giúp giảm áp lực đầu tư vào hạ tầng điện, vốn đang chiếm chi phí rất lớn trong hệ thống giá điện hiện nay. Nếu nhu cầu giờ cao điểm được san sẻ sang ban ngày, các khoản đầu tư vào đường dây truyền tải và trạm biến áp có thể được tối ưu hóa, qua đó góp phần kiềm chế đà tăng giá điện trong dài hạn.
Tuy nhiên, chương trình cũng vấp phải lo ngại về công bằng xã hội và tính khả thi. Một số chuyên gia cho rằng không phải hộ gia đình nào cũng có điều kiện linh hoạt để chuyển đổi thời gian sử dụng điện, đặc biệt là các hộ thu nhập thấp hoặc người đi làm giờ hành chính. Ngoài ra, việc thiết kế cơ chế giá điện phức tạp hơn cũng có thể gây khó hiểu cho người tiêu dùng trong giai đoạn đầu triển khai.
