Cơn sốt phát hành cổ phiếu lần đầu ra công chúng (IPO) đang quay trở lại Phố Wall, với hàng loạt doanh nghiệp công nghệ trị giá hàng tỷ USD chuẩn bị lên sàn. Điều này mở ra cơ hội hấp dẫn cho nhà đầu tư toàn cầu, nhưng với nhà đầu tư Việt Nam, câu chuyện lại không hề đơn giản.
Những thương vụ IPO đình đám như SpaceX, Anthropic, Klarna hay Chime đang thổi luồng sinh khí mới vào thị trường chứng khoán Mỹ sau nhiều năm trầm lắng. Sức hút từ các doanh nghiệp công nghệ tỷ USD cũng lan tỏa mạnh mẽ tới Việt Nam, nơi ngày càng nhiều nhà đầu tư quan tâm đến cơ hội sở hữu cổ phiếu Mỹ. Tuy nhiên, liệu người Việt có thể trực tiếp mua những cổ phiếu này và pháp luật hiện hành quy định ra sao?
Hàng loạt "bom tấn" IPO khuấy động thị trường Mỹ
Sau nhiều năm trầm lắng bởi lãi suất cao và những biến động kinh tế, thị trường IPO tại Mỹ đang sôi động trở lại trong năm 2026. Dữ liệu từ StockAnalysis cho thấy đến đầu tháng 6, Mỹ đã ghi nhận hơn 160 thương vụ IPO, tăng gần 15% so với cùng kỳ năm trước. Nhiều doanh nghiệp công nghệ và tài chính lớn đang tranh thủ tâm lý lạc quan của nhà đầu tư để lên sàn.
Tâm điểm chú ý là SpaceX của tỷ phú Elon Musk. Theo các tài liệu công bố, công ty dự kiến huy động khoảng 75 tỷ USD với mức định giá từ 1.750-1.800 tỷ USD, có thể trở thành thương vụ IPO lớn nhất lịch sử chứng khoán Mỹ. Reuters cho biết SpaceX còn gây chú ý khi công bố trước mức giá IPO 135 USD/cổ phiếu và dành tỷ lệ phân bổ lớn hơn cho nhà đầu tư cá nhân.
Bên cạnh đó, Anthropic - một trong những công ty AI phát triển nhanh nhất thế giới - cũng đã nộp hồ sơ IPO bảo mật. Doanh nghiệp này hiện được định giá gần 1.000 tỷ USD sau nhiều vòng gọi vốn thành công. Ngoài SpaceX và Anthropic, giới đầu tư còn theo dõi sát các ứng viên IPO đáng chú ý khác như Klarna, Chime, Databricks hay Discord.
Điểm đáng chú ý là khác với giai đoạn bùng nổ IPO năm 2021, nhiều doanh nghiệp lên sàn năm nay đã sở hữu doanh thu thực tế, mô hình kinh doanh rõ ràng, thậm chí có lãi. Điều đó khiến làn sóng IPO mới nhận được sự quan tâm lớn từ nhà đầu tư trên toàn cầu, trong đó có Việt Nam.
Người Việt có được mua cổ phiếu Mỹ?
Sự xuất hiện của những cái tên đình đám như SpaceX hay Anthropic khiến nhiều nhà đầu tư trong nước đặt câu hỏi liệu họ có thể tham gia vào các thương vụ này hay không. Trao đổi với phóng viên Dân trí, luật sư Nguyễn Thanh Hà, Chủ tịch Công ty Luật SBLAW, cho biết pháp luật Việt Nam hiện áp dụng cơ chế quản lý chặt chẽ đối với các giao dịch vốn xuyên biên giới. Theo ông Hà, nhà đầu tư cần xác định rõ hoạt động của mình có thuộc trường hợp được pháp luật cho phép hay không trước khi thực hiện.
"Theo quy định pháp luật Việt Nam hiện hành, cá nhân cư trú tại Việt Nam chưa có cơ chế pháp lý để tự thực hiện hoạt động đầu tư gián tiếp ra nước ngoài thông qua việc mua bán cổ phiếu niêm yết trên các sở giao dịch chứng khoán nước ngoài như NYSE hoặc NASDAQ", luật sư Nguyễn Thanh Hà nói.
Theo ông Hà, Điều 5 Nghị định 135/2015/NĐ-CP quy định nhà đầu tư là cá nhân có quốc tịch Việt Nam chỉ được thực hiện đầu tư gián tiếp ra nước ngoài dưới hình thức tham gia chương trình thưởng cổ phiếu phát hành ở nước ngoài (ESOP). Đây là trường hợp người lao động tại Việt Nam được công ty mẹ ở nước ngoài thưởng cổ phiếu. Ngoài ngoại lệ này, pháp luật hiện chưa có quy định cho phép cá nhân tự chuyển tiền ra nước ngoài để đầu tư chứng khoán nước ngoài. Nói cách khác, Việt Nam hiện chưa có cơ chế phổ thông cho phép cá nhân tự do chuyển tiền ra nước ngoài để mua bán cổ phiếu Mỹ như nhà đầu tư tại Mỹ.
Mở được tài khoản chưa đồng nghĩa được phép đầu tư
Trên thực tế, không ít người Việt đã mở tài khoản tại các công ty môi giới quốc tế để tiếp cận cổ phiếu Mỹ. Theo luật sư Nguyễn Thanh Hà, đây cũng là điểm dễ gây hiểu lầm nhất đối với nhà đầu tư. Ông cho biết thủ tục mở tài khoản tại các công ty môi giới nước ngoài, đặc biệt là tại Mỹ, tương đối đơn giản. Nhà đầu tư thường chỉ cần hoàn tất hồ sơ định danh khách hàng và kê khai mẫu W-8BEN để xác nhận tư cách không cư trú tại Mỹ.
Tuy nhiên, việc được phép mở tài khoản theo quy định của Mỹ không đồng nghĩa hoạt động đầu tư đó đã phù hợp với quy định pháp luật Việt Nam. "Hai hệ thống pháp luật tồn tại và được áp dụng độc lập với nhau. Việc mở được tài khoản môi giới mới chỉ giải quyết khâu kỹ thuật giao dịch", luật sư Nguyễn Thanh Hà nhận định.
Bên cạnh đó, nhà đầu tư còn phải đối mặt với nhiều rủi ro pháp lý dễ bị bỏ qua. Đầu tiên là rủi ro liên quan đến đầu tư ra nước ngoài và quản lý ngoại hối, đặc biệt đối với các giao dịch chuyển tiền xuyên biên giới phục vụ mục đích đầu tư chứng khoán. Tiếp đến là rủi ro về thuế. Theo nguyên tắc đánh thuế thu nhập toàn cầu, cá nhân cư trú tại Việt Nam vẫn có trách nhiệm kê khai và nộp thuế đối với các khoản thu nhập phát sinh từ nước ngoài, bao gồm cổ tức và lợi nhuận từ chuyển nhượng chứng khoán. Việc không kê khai hoặc kê khai không đầy đủ có thể dẫn đến truy thu thuế, tiền chậm nộp và các hình thức xử phạt theo quy định.
Ngoài ra, rủi ro cũng có thể đến từ chính nền tảng giao dịch. Trong trường hợp xảy ra tranh chấp, mất tài sản hoặc nền tảng ngừng hoạt động, nhà đầu tư có thể gặp nhiều khó khăn trong việc bảo vệ quyền lợi do các nền tảng này không thuộc phạm vi quản lý trực tiếp của cơ quan quản lý chứng khoán Việt Nam. "Việc mở tài khoản tại nước ngoài không làm thay đổi hoặc miễn trừ các nghĩa vụ thuế cũng như các quy định pháp lý mà nhà đầu tư phải tuân thủ tại Việt Nam", luật sư Nguyễn Thanh Hà lưu ý.
Có cách nào tiếp cận thị trường Mỹ hợp pháp hơn?
Theo Chủ tịch SBLAW, trong bối cảnh khung pháp lý hiện hành vẫn quản lý chặt hoạt động đầu tư gián tiếp ra nước ngoài, nhà đầu tư nên ưu tiên các phương thức có cơ sở pháp lý rõ ràng. Đối với cá nhân, một trong những lựa chọn an toàn hơn là đầu tư thông qua các quỹ đầu tư được cấp phép hoạt động tại Việt Nam và có phân bổ một phần danh mục vào thị trường quốc tế.
Khi tham gia các quỹ này, nhà đầu tư giao dịch bằng đồng Việt Nam, không phải trực tiếp thực hiện các thủ tục chuyển tiền ra nước ngoài hay giao dịch ngoại hối. Ngoài ra, một số công ty chứng khoán trong nước cũng đang nghiên cứu hoặc triển khai các sản phẩm hợp tác với đối tác quốc tế nhằm mở rộng cơ hội tiếp cận thị trường nước ngoài cho khách hàng. Tuy nhiên, các chuyên gia khuyến nghị nhà đầu tư cần tìm hiểu kỹ cơ sở pháp lý của từng sản phẩm, phạm vi giấy phép của đơn vị cung cấp dịch vụ cũng như cơ chế quản lý dòng tiền trước khi tham gia.
Đối với người lao động đang làm việc cho các tập đoàn nước ngoài tại Việt Nam, việc nhận cổ phiếu theo chương trình ESOP của công ty mẹ ở nước ngoài hiện là trường hợp được pháp luật cho phép tương đối rõ ràng, nhưng vẫn phải thực hiện đầy đủ nghĩa vụ thuế và các quy định liên quan đến ngoại hối.
Làn sóng IPO mới đang mở ra cơ hội tiếp cận nhiều doanh nghiệp công nghệ hàng đầu thế giới. Tuy nhiên, lịch sử cho thấy không phải thương vụ IPO đình đám nào cũng mang lại lợi nhuận cho nhà đầu tư. Bên cạnh các rủi ro về định giá, tăng trưởng hay cạnh tranh, nhà đầu tư Việt Nam còn phải cân nhắc thêm yếu tố pháp lý, quản lý ngoại hối, thuế và khả năng bảo vệ quyền lợi khi giao dịch trên các nền tảng nước ngoài. Trong khi Phố Wall bước vào một chu kỳ IPO sôi động mới, câu hỏi quan trọng với nhà đầu tư Việt Nam không chỉ là cổ phiếu nào đáng mua, mà còn là liệu cách thức đầu tư đó có phù hợp với quy định pháp luật hiện hành hay không. Đây cũng là yếu tố cần được cân nhắc trước khi tham gia vào những thương vụ IPO đang gây sốt trên toàn cầu.
