Hành trình lịch sử của tòa nhà Ngân hàng Nhà nước chi nhánh Khu vực 2 tại TP.HCM
Theo thạc sĩ, kiến trúc sư Nguyễn Ngọc Sơn từ Trường đại học Kiến trúc TP.HCM, tòa nhà Ngân hàng Nhà nước chi nhánh Khu vực 2 hiện nay bắt nguồn từ Ngân hàng Đông Dương (Banque de l'Indochine). Lịch sử này gắn liền với quá trình quy hoạch đô thị Sài Gòn từ thế kỷ 19.
Khởi nguồn từ quy hoạch thuộc địa
Sau khi Pháp chiếm Sài Gòn năm 1859 và đồn Chí Hòa năm 1861, năm 1862, Phó Đô đốc Louis Adolphe Bonard phê duyệt bản đồ quy hoạch "Projet de Ville de 500 000 âmes à Saigon" do Đại tá công binh Lucien Florent Paul Coffyn soạn thảo. Mục tiêu là xây dựng một đô thị hiện đại với hệ thống đường phố chia ô bàn cờ, phục vụ quản trị thuộc địa và phát triển kinh tế. Khu trung tâm hành chính, thương mại được bố trí ở trung tâm Sài Gòn, dành chủ yếu cho người Pháp và quan chức địa phương.
Năm 1863, bản đồ quy hoạch Cảng Sài Gòn 1863-1866 được thiết lập, chỉnh sửa các ô phố trước sông Bến Nghé. Vị trí tương lai của Ngân hàng Đông Dương trở thành phần của ô phố đa giác, bao quanh bởi bờ sông Bến Nghé, đường Pellerin (nay là Pasteur), đường số 3 (nay là Hàm Nghi) và đường Adran (nay là Hồ Tùng Mậu).
Sự ra đời của Ngân hàng Đông Dương tại Sài Gòn
Năm 1875, Ngân hàng Đông Dương được thành lập tại Pháp, và Chính phủ Pháp tìm khu đất lớn để xây trụ sở chi nhánh tại Sài Gòn cùng các thành phố khác. Theo kiến trúc sư Nguyễn Ngọc Sơn, chi nhánh tại Sài Gòn thành lập cùng năm 1875, và đến năm 1878, trụ sở đầu tiên được xây cất tại khu đất trước bờ sông Bến Nghé. Vị trí này mang tính chiến lược, thuận tiện cho giao dịch thương mại quốc tế qua cảng Sài Gòn.
Kiến trúc sư của công trình năm 1878 là Achille-Antoine Ginain, người cũng thiết kế Nhà thờ Đức Bà Sài Gòn. Đến năm 1924, Ngân hàng Đông Dương đã phát triển thành ngân hàng toàn cầu, với nhiều chi nhánh mở tại Việt Nam như Hải Phòng (1885), Hà Nội (1886) và Đà Nẵng (1891).
Thiết kế và xây dựng trụ sở mới
Nhu cầu bành trướng trụ sở tại Sài Gòn dẫn đến việc thiết kế tòa nhà mới. Félix Dumail, kiến trúc sư nổi tiếng của hệ thống Ngân hàng Đông Dương, được giao nhiệm vụ này, với sự cộng tác của kiến trúc sư Jean Hébrard. Từ năm 1924, các họa đồ phác thảo bắt đầu được nghiên cứu tại Pháp.
Phong cách kiến trúc Art Deco được chọn làm chủ đạo, phản ánh xu hướng thời bấy giờ tại Đông Dương. Các họa tiết trang trí như hoa sen, chim thần Garuda và rắn thần Naga cách điệu, lấy cảm hứng từ nghệ thuật Khmer, được tích hợp vào nội ngoại thất.
Từ mùa thu 1928 đến mùa xuân 1930, họa đồ thiết kế kỹ thuật được hoàn thiện, và công trình được xây cất bởi hãng thầu Brossard et Mopin. Sau khi khánh thành năm 1931, tòa nhà trở thành điểm nhấn kiến trúc trên đường Quai de Belgique, thu hút sự chú ý từ đường bộ và sông Bến Nghé.
Chuyển đổi qua các thời kỳ
Sau năm 1953, các chi nhánh Ngân hàng Đông Dương tại Việt Nam giải thể. Năm 1955, trụ sở cũ được giao cho Ngân hàng Quốc gia tại Sài Gòn, trải qua nhiều lần sửa chữa, chủ yếu về nội thất. Các con đường xung quanh cũng được đổi tên: Quai de Belgique thành Bến Chương Dương, Chaigneau thành Tôn Thất Đạm, Pellerin thành Pasteur, và cầu Messageries Maritimes chính thức thành cầu Mống.
Sau năm 1975, trụ sở này trở thành Ngân hàng Nhà nước chi nhánh TP.HCM, nay là chi nhánh Khu vực 2, với tuổi đời gần 150 năm. Địa chỉ hành chính được ghi nhận qua nhiều lần đổi tên, khẳng định giá trị di sản kiến trúc đặc biệt, kết nối quá khứ và hiện tại của Sài Gòn - TP.HCM.
