Hà Nội trong cuộc cạnh tranh phát triển đô thị: Thách thức giữa bản sắc và hiện đại
Các đô thị hình thành và phát triển theo dòng chảy lịch sử, mang trong mình sức bứt phá mà làng quê không có, khẳng định vị thế riêng giữa muôn vàn chủ thể tương đồng. Sự cạnh tranh giữa các đô thị ngày càng gay gắt, dựa trên lợi thế về tài nguyên thiên nhiên, sự tích lũy tài sản vật chất, quá trình đô thị hóa dân cư và tinh hoa văn hóa được chắt lọc qua thời gian.
Những đô thị nổi bật và định danh thường sở hữu những khác biệt độc đáo, hiếm có, giữa một thế giới ngày càng có xu hướng đồng nhất hóa. Sống trong không gian đô thị phát triển nhanh chóng về kinh tế và văn minh, chúng ta không thể không tự vấn về vị thế của đô thị mình đang sinh sống, về những vốn liếng và tiềm lực đặc sắc mà nó sở hữu.
Hà Nội: Không phải sự sửng sốt ban đầu mà là tình cảm gắn bó lâu dài
Hà Nội của chúng ta đang đứng giữa cuộc so sánh và cạnh tranh phát triển khốc liệt. Thủ đô không phải là đô thị đồ sộ, tráng lệ hay tân tiến nhất. Tài nguyên thiên nhiên không hẳn là độc nhất vô nhị để tạo nên diện mạo khác biệt. Tích lũy tài sản vật chất đô thị còn khá khiêm tốn, với bề dày lịch sử chưa phải là cổ xưa nhất. Thành phố thiếu vắng những tòa nhà hay quần thể kiến trúc biểu tượng có thể khiến người ta nhận ra ngay lập tức.
Hà Nội không phải là nơi gây sửng sốt hay chinh phục ngay từ cái nhìn đầu tiên. Thay vào đó, Hà Nội là nơi chốn mà khi sống ở đó, ta gắn bó, yêu thương da diết, và khi phải xa rời, nỗi nhớ cồn cào như nhớ về mái nhà thân thuộc. Đối với những người từ phương xa đến, Hà Nội mang đến cảm giác trìu mến, hòa đồng, càng ở lâu càng thấy gắn bó, như chính quê hương của mình.
Hà Nội không chỉ là Thủ đô để tự hào, mà còn là không gian cho sự chiêm ngưỡng, cảm nhận và yêu thương. Hệ thống đường sắt đô thị (Metro) đã trở thành một biểu tượng hiện đại mới cho sự phát triển của Thủ đô. Tuy nhiên, những cảm xúc riêng tư ấy lại dễ bị suy suyển và phai nhạt theo thời gian.
Ba tầm cấp định hướng phát triển đô thị thông minh
Câu hỏi đặt ra là làm thế nào để Hà Nội giàu mạnh, hiện đại không thua kém ai mà vẫn giữ được bản sắc vốn có? Có lẽ, chúng ta cần kiểm đếm đầy đủ, cảm nhận thấu đáo những gì còn sót lại, đang vơi dần hoặc đã mất hẳn trong quỹ tài nguyên thiên nhiên, di sản cha ông để lại và những thành tựu mới tạo dựng, để từ đó hoạch định con đường phát triển bền vững, không đứt gãy truyền thống.
Về phương diện xây dựng đô thị - Thủ đô, cần sắp xếp và định hướng tư duy theo ba tầm cấp:
- Tầm vĩ mô: Định hướng mở rộng thành phố một cách hợp lý.
- Tầm thành phần cấu thành: Kiện toàn và chuyển hóa các yếu tố cấu thành đô thị.
- Tầm khung cảnh đô thị: Ứng xử phù hợp với các panorama và không gian đô thị.
Tiết kiệm đất đai và phát triển bền vững ở tầm vĩ mô
Ở tầm vĩ mô, vấn đề tiết kiệm đất đai cần được đặt lên hàng đầu, dù thành phố nay đã mở rộng hơn 3.000 km². Đất một khi đã đô thị hóa sẽ không bao giờ trở lại trạng thái tự nhiên, do đó tiết kiệm đất chính là để dành tài nguyên cho thế hệ tương lai.
Nên phát triển đô thị theo hướng thâm canh, xây dựng nén, hạn chế sử dụng đất cho hạ tầng và công nghiệp. Các làng xã nên phát triển theo mô hình nông thị, bảo tồn đất canh tác. Cần nương nhẹ với các vùng đất có địa hình, địa thế và cảnh quan đặc biệt, vì chúng có khả năng góp phần tạo nên diện mạo độc đáo cho đô thị.
Đô thị hiện đại đích thực phải ưu tiên bảo vệ thiên nhiên, không chỉ đơn thuần là những tòa nhà cao chọc trời. Sông Hồng chảy giữa lòng đô thị mà chưa bị đô thị hóa triệt để, hai triền sông vẫn còn những khoảng xanh tươi, dù một vài nơi đã bị xâm lấn tự phát. Mong rằng dòng sông bao la này vẫn được giữ nguyên dòng chảy tự nhiên, khi thiên về tả, khi thiên về hữu.
Bảo tồn và phát huy giá trị các không gian đặc trưng
Thành phố cần dành cho mình những không gian thoáng đãng, như một sự xa hoa cần thiết. Những hồ nước lớn nhỏ nên được để tự do một phần, không nên bị đai nịt quá chặt. Hồ Tây và hồ Trúc Bạch xứng đáng được coi là kỳ quan đô thị, cần được bảo vệ khỏi áp lực xây dựng và chất tải từ mọi phía.
Hồ Hoàn Kiếm, từ một ao hồ của phố phường Hà Nội cuối thế kỷ XIX, đã được cải tạo để trở thành lõi trung tâm của thành phố, một điểm nhấn cảnh quan gần như độc nhất vô nhị. Cái duyên của hồ Hoàn Kiếm nằm ở sự đan xen, chuyển hóa mềm mại giữa mặt nước, rặng cây, con đường bao quanh và dãy nhà cửa đa phong cách, được xây dựng trong sự nhún nhường. Cho đến nay, sự hài hòa trong không gian mở - khép, rộng vừa phải vẫn được bảo tồn.
Di sản đô thị: Bài toán bảo tồn và thích nghi
Phố cổ Hà Nội đã được giải quyết theo hướng: Bảo tồn - Thích nghi - Cải tạo - Hiện đại hóa. Nhờ đó, mạng lưới phố - ngõ - ngách đặc trưng được bảo lưu; cấu trúc cư trú - cửa hàng dạng nhà ống được duy trì; hàng trăm thiết chế tín ngưỡng như đình, đền, chùa, miếu vẫn cộng sinh trong không gian chật hẹp của nhà phố.
Cần thực hiện một cuộc tổng vệ sinh diện mạo các mặt nhà và ngõ phố. Sự nhếch nhác hay rêu phong không hẳn đồng nghĩa với giá trị cổ xưa. Nhiều con phố từng nổi tiếng bởi mặt hàng, chủ hiệu hay danh nhân từng sinh sống như Hàng Đào, Hàng Ngang, Hàng Gai, Hàng Bông... cần được tìm cách để chúng tự kể câu chuyện của mình, bởi kiến trúc vốn dĩ là thứ ngôn ngữ câm lặng.
Kiến trúc cận đại: Sự ăn nhập đáng kinh ngạc với phố cổ
Các làng cổ, làng cũ kề sát trung tâm Ba Đình, qua nhiều thế kỷ dựa bám vào phố phường, đã tạo nên một thành phần đặc sắc trong bức tranh tổng thể của thành phố. Dù đô thị hóa diễn ra mạnh mẽ về chiều cao và độ kiên cố, làng ven vẫn bảo lưu được nhiều nét riêng về kiến trúc và nếp sinh hoạt.
Khu phố xây dựng cuối thế kỷ XIX đến nửa đầu thế kỷ XX không có được vận may như các làng cổ. Đây lại là nơi mà nhiều tòa nhà đồ sộ, với ngôn ngữ kiến trúc mới mẻ, đã lấn át những con đường, căn nhà và không gian được định hình từ gần một thế kỷ trước. Tài nguyên kiến trúc thời cận đại có giá trị ở chỗ ăn nhập một cách đáng kinh ngạc với kiến trúc phố phường Hà Nội cổ truyền, tạo nên vẻ đẹp nhuần nhị, thân thiện và phần nào mỏng manh cho Thủ đô.
Cần hãm lại quá trình đổ bộ của những "ông khổng lồ" kiến trúc mới, đồng thời nhận diện và tôn vinh những kiến trúc cũ trong các khuôn viên còn sót lại, hàn gắn những đoạn phố đặc trưng để chúng khẳng định diện mạo riêng.
Hy vọng cho tương lai: Hiện đại nhưng không đánh mất bản sắc
Từ diện tích khoảng 100 km² giữa thế kỷ trước, Hà Nội đã mở rộng đột biến lên hơn 3.000 km² sau năm 2008. Sự phát triển bùng nổ, lan tỏa ra các hướng đã tạo nên những mâu thuẫn về giao thông và sự gắn kết không gian giữa vùng lõi cũ và các khu vực xây dựng mới.
Hy vọng rằng, với cái tâm và tầm nhìn xa, phát huy nền tảng văn hóa vốn chi phối người Hà Nội, thành phố sẽ ngày càng hiện đại, đẹp và sang trọng hơn, nhưng vẫn bảo lưu và vun đắp tất cả những gì tạo nên vốn liếng riêng biệt, độc đáo của mình.
