Trong những năm qua, không ít doanh nghiệp được cấp phép thăm dò và khai thác khoáng sản mà không thông qua đấu giá quyền khai thác hoặc không thực hiện đánh giá tác động môi trường đúng quy định. Đặc biệt, một số trường hợp cấp phép khai thác khoáng sản trùng với khu vực rừng đặc dụng, rừng phòng hộ, gây vi phạm nghiêm trọng đến môi sinh, điển hình là vụ khai thác đá vôi tại xã Yên Bình, tỉnh Lào Cai.
Rủi ro môi trường trong khai thác khoáng sản
Theo Tiến sĩ Quách Đức Tín, Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản, rủi ro môi trường là nhóm rủi ro phổ biến và kéo dài trong quá trình khai thác khoáng sản, cũng như sau khi đóng cửa mỏ. Nếu doanh nghiệp không thực hiện đầy đủ nghĩa vụ phục hồi môi trường, gánh nặng này sẽ chuyển sang chính quyền địa phương và cộng đồng dân cư.
Các mỏ đất hiếm thường chứa thêm các khoáng vật đa kim như kẽm, chì, đồng hoặc fluorit. Khi khai thác, những chất này phát thải nhiều khí độc và chất độc ra môi trường, đòi hỏi biện pháp thu gom tại nguồn để xử lý. Đối với đất hiếm hấp phụ ion, quá trình chiết tách tại chỗ sử dụng nhiều chất urê, dẫn đến thải kim loại nặng và nitơ amoniac ra môi trường.
Giải pháp công nghệ và quản lý
Giáo sư Nguyễn Quang Liêm, Viện Khoa học Vật liệu, cho rằng cần triển khai xây dựng các dự án và phòng thí nghiệm nhằm nâng cao năng lực nghiên cứu công nghệ khai thác, chế biến, đánh giá tác động môi trường, xử lý hoàn nguyên môi trường sau khai thác và chế biến sâu. Theo Quy hoạch thăm dò, khai thác, chế biến và sử dụng các loại khoáng sản thời kỳ 2021-2030, tầm nhìn đến năm 2050, các doanh nghiệp được cấp phép khai thác mỏ phải có đủ năng lực và đầu tư các dự án chế biến phù hợp, sử dụng công nghệ tiên tiến, thiết bị hiện đại, bảo vệ môi trường bền vững.
Mỗi dự án khai thác cần có sự tham gia sâu của các tổ chức khoa học chuyên ngành, từ đó gia cố "màng lọc" kỹ thuật bảo vệ môi trường. Các nghiên cứu và quy chuẩn về công nghệ phân tách, cô lập và lưu giữ an toàn các nguyên tố phóng xạ tự nhiên từ quặng đất hiếm sẽ cung cấp cơ sở dữ liệu khoa học, giúp cơ quan quản lý nhà nước thẩm định khắt khe báo cáo đánh giá tác động môi trường.
Hướng tới phát triển bền vững
Ngay từ bây giờ, Việt Nam cần áp dụng công nghệ tuyển tách khép kín, mô hình hóa sự phát tán phóng xạ, quan trắc môi trường liên tục và xây dựng phương án xử lý bùn thải theo tiêu chuẩn quốc tế. Đồng thời, nâng cao vai trò giám sát của cơ quan an toàn bức xạ và hạt nhân quốc gia trên toàn bộ quy trình, từ đánh giá công nghệ, rủi ro đến kiểm tra hiện trường và xử lý chất thải.
Chỉ khi chúng ta chứng minh được quy trình khai thác và chế biến đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn về an toàn môi trường và trách nhiệm xã hội (ESG), các tập đoàn đa quốc gia mới có đủ cơ sở pháp lý và sự an tâm để đầu tư lâu dài. Sự minh bạch và an toàn về môi trường cũng là yếu tố quyết định tạo sự đồng thuận và ủng hộ từ người dân địa phương.
Việc chế biến sâu đất hiếm là khả thi, nhưng cần xác định rõ đánh giá tác động môi trường trong khai thác và chiết tách là hoàn toàn khác nhau, và phải được thực hiện bài bản.
