Dù Chính phủ đã ban hành hàng loạt cơ chế đặc thù và đã được luật hóa nhằm đơn giản các thủ tục cấp phép khai thác, các đại công trường giao thông vẫn mỏi mòn chờ vật liệu do sự ách tắc ở khâu thực thi cấp cơ sở. Ông Nguyễn Thế Minh - Phó cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng - Bộ Xây dựng đã có cuộc trao đổi với PV Tiền Phong để hiểu rõ hơn về những “nút thắt” này.
Nguyên nhân khan hiếm vật liệu dù nguồn dồi dào
Ông Nguyễn Thế Minh cho biết, bước vào giai đoạn 2026-2030, quy mô đầu tư hệ thống hạ tầng giao thông trên cả nước rất lớn, đặc biệt là hệ thống đường bộ cao tốc khu vực Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ. Tổng nhu cầu vật liệu cát đắp nền, đá cho khu vực này lên đến cả trăm triệu khối, chưa kể nhu cầu cho các dự án đầu tư hạ tầng của các địa phương. Tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, nguồn vật liệu cát đắp nền ngày một khan hiếm do nguồn phù sa bồi đắp suy giảm vì bị chặn bởi hệ thống đập thủy điện ở thượng nguồn. Trong khi đó, nguồn vật liệu đá chủ yếu tập trung ở một số địa phương như An Giang, Đồng Nai, TP.HCM. Mặc dù trữ lượng tự nhiên tại các tỉnh này không thiếu nhưng năng lực khai thác hiện nay không đáp ứng đủ nhu cầu.
Chính sách đã có nhưng thực thi yếu
Ông Nguyễn Thế Minh nhấn mạnh: “Thực trạng quy hoạch, cấp phép, khai thác và cung ứng vật liệu xây dựng thông thường ở nước ta trong giai đoạn vừa qua đã và đang bộc lộ điểm nghẽn khá nghiêm trọng. Rất nhiều địa phương được thiên nhiên ưu đãi, nguồn vật liệu dồi dào, Quốc hội, Chính phủ đã cho phép áp dụng nhiều chính sách đặc thù như đơn giản hóa thủ tục, cấp mỏ trực tiếp cho nhà thầu, nâng công suất các mỏ đang khai thác... nhưng khi các dự án lớn đi qua vẫn thiếu hụt vật liệu xây dựng làm ảnh hưởng rất lớn đến tiến độ công trình, dự án. Như vậy, việc thiếu hụt này rõ ràng đến từ khâu tổ chức thực hiện.”
Mỏ cấp trực tiếp không hấp dẫn nhà thầu
Về các mỏ đang hoạt động và cơ chế cấp mỏ trực tiếp cho nhà thầu, ông Minh giải thích: Các mỏ đá đã được cấp phép từ lâu, thời gian khai thác thường từ 20-30 năm và công suất được phép khai thác không lớn, thông thường chỉ khoảng 1-2 triệu khối mỗi năm, không thể đáp ứng nhu cầu cho các dự án trọng điểm. Mặc dù cơ chế cho phép nâng công suất mỏ nhưng việc yêu cầu doanh nghiệp mở rộng phạm vi khai thác để nâng công suất cũng không đơn giản và cần thời gian đầu tư thêm dây chuyền máy móc, nhân lực, trong khi trữ lượng không được tăng. Việc cấp mỏ đá trực tiếp cho nhà thầu khai thác để sử dụng cho một dự án với khối lượng nhỏ, thời gian sử dụng chỉ 1-2 năm nên nhà thầu không mặn mà do không mang lại hiệu quả.
Giá vật liệu tăng cao, nhà thầu bỏ cọc
Bên cạnh sự thiếu hụt vật liệu, “cơn địa chấn” về giá cả đang đẩy các nhà thầu vào thế khó. Biến động địa chính trị toàn cầu khiến giá nhiên liệu, đặc biệt là xăng, dầu tăng gấp đôi và thay đổi hàng ngày, kéo theo chi phí vận chuyển và sản xuất đội lên rất cao. Giá vật liệu, chỉ số giá xây dựng do các địa phương công bố thường chỉ được cập nhật theo tháng, quý và nhiều nơi giá công bố còn chưa sát với giá thực tế, ảnh hưởng lớn đến việc xác định giá gói thầu và điều chỉnh giá hợp đồng. Nhiều nhà thầu ký hợp đồng theo đơn giá cố định, hợp đồng trọn gói rơi vào cảnh cầm chắc phần lỗ; một số công trình thảm bê tông nhựa có thể đối diện mức lỗ 30% ngay từ khi đặt bút ký hợp đồng. Một số doanh nghiệp trúng thầu đã phải lựa chọn bỏ cọc, từ chối ký hợp đồng, thậm chí chấp nhận phạt để tự cứu mình. Hệ lụy là tỷ lệ giải ngân đầu tư công trong 4 tháng đầu năm 2026 mới chỉ đạt trên 10%.
Cần chiến lược quốc gia và sự linh hoạt của địa phương
Ông Nguyễn Thế Minh cho rằng nguồn vật liệu xây dựng xét trên tổng thể quốc gia không hề thiếu. Cần quy hoạch lại, cấp phép khai thác thêm nhiều mỏ, có chính sách khuyến khích doanh nghiệp thiết lập chuỗi sản xuất, cung ứng, vận chuyển bằng đường biển, đường sắt từ các địa phương dồi dào tài nguyên như Phú Yên, Khánh Hòa, Bình Định để chi viện cho phía Nam. Đột phá hơn, cần bổ sung nguồn cung cát đắp nền thông qua nhập khẩu cát từ Campuchia, như Singapore hay Nhật Bản đã làm. Tuy nhiên, mấu chốt để khơi thông nguồn vật liệu là sự vào cuộc quyết liệt và linh hoạt của chính quyền địa phương. Các địa phương phải chủ động tạo ra chuỗi cung ứng, khảo sát và công bố mức giá sát với mặt bằng thị trường. Chỉ khi đó, chủ đầu tư mới đủ cơ sở pháp lý để lập, phê duyệt dự toán, giá gói thầu sát thực tế và nhà thầu mới có thể chủ động tiếp cận nguồn vật liệu.
Thủ tục cấp phép chậm trễ cản trở tiến độ
Về khâu tổ chức cấp phép tại cơ sở, ông Minh chỉ ra: Dù Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng đã ban hành các cơ chế gỡ vướng và phân cấp, phân quyền cho địa phương, nhưng điểm nghẽn lớn nhất vẫn là khâu tổ chức thực hiện tại cấp cơ sở. Cụ thể, thủ tục cấp mỏ đất cho nhà thầu theo hướng dẫn của Bộ Nông nghiệp & Môi trường chỉ mất 1-2 tháng, nhưng nhà thầu phải làm mất 6-12 tháng do phải triển khai qua nhiều khâu, nhiều bước. Dù nghị quyết Quốc hội quy định giao mỏ cho nhà thầu khai thác đến khi hoàn thành dự án, nhưng nhiều địa phương chỉ cấp phép khai thác trong 1 năm, buộc doanh nghiệp phải liên tục làm lại thủ tục gia hạn. Nhiều địa phương không có mỏ phải xin cấp mỏ ở các địa phương lân cận, nhưng chính quyền địa phương có mỏ cũng đứng trước áp lực khi nguồn vật liệu tại chỗ chưa đủ cung ứng cho các dự án hạ tầng địa phương như đường tỉnh, đường xã, khu công nghiệp, khu đô thị, dẫn đến ngưng trệ.
Nguy cơ đứt gãy chuỗi đầu tư
Ông Nguyễn Thế Minh cảnh báo: Đầu tư công hay hạ tầng giao thông bản chất chỉ gián tiếp tạo ra GDP và tạo bệ phóng cho thúc đẩy kinh tế - xã hội. Hiện nay, do thiếu hụt nguồn cung, toàn bộ nguồn lực vật liệu (cát, đá) đang được ưu tiên cho các dự án trọng điểm, khiến nhiều công trình cơ sở hạ tầng, dân dụng, đường sá địa phương, khu công nghiệp, đô thị không được ưu tiên cung ứng, rơi vào cảnh thiếu vật liệu. Ông nhấn mạnh: “Nếu chúng ta có những tuyến đường cao tốc tuyệt đẹp, nhưng các khu công nghiệp không thể lấp đầy, nhiều hệ thống cơ sở hạ tầng khác, nhà cửa, nhà máy xí nghiệp không thể triển khai hoặc chậm trễ triển khai vì thiếu vật liệu, thì chỉ những con đường đẹp cũng không thể giúp chúng ta tăng trưởng.”
