Chính phủ chính thức thiết lập sàn giao dịch carbon với mô hình vận hành tập trung
Mới đây, Chính phủ đã ban hành Nghị định số 29/2026/NĐ-CP ngày 19/1/2026 về sàn giao dịch carbon trong nước, có hiệu lực ngay từ ngày ban hành. Đây được xem là bước đi quan trọng trong việc hình thành thị trường carbon chính thức đầu tiên tại Việt Nam, nhằm thúc đẩy các hoạt động giảm phát thải khí nhà kính và tạo cơ hội kinh tế mới.
Mô hình vận hành và phân công trách nhiệm rõ ràng
Theo Nghị định, mô hình vận hành sàn được xác lập theo cơ chế tập trung, dưới sự giám sát chặt chẽ của cơ quan quản lý nhà nước. Cụ thể, Sở Giao dịch Chứng khoán Hà Nội được giao nhiệm vụ tổ chức và vận hành hệ thống giao dịch. Tổng công ty Lưu ký và Bù trừ chứng khoán Việt Nam sẽ đảm nhiệm công tác lưu ký và thanh toán, trong khi Sở Giao dịch Chứng khoán Việt Nam giữ vai trò giám sát chung toàn thị trường.
Hàng hóa được phép giao dịch trên sàn bao gồm hạn ngạch phát thải khí nhà kính và tín chỉ carbon đủ điều kiện, theo quy định tại Nghị định 06/2022/NĐ-CP đã được sửa đổi, bổ sung. Toàn bộ quá trình giao dịch, chuyển quyền sở hữu, lưu ký và thanh toán đều được tiêu chuẩn hóa, đảm bảo tính minh bạch và khả năng kiểm soát rủi ro hiệu quả.
Các hoạt động chính và nguyên tắc hoạt động của sàn
Nghị định nêu rõ, hoạt động trên sàn giao dịch carbon bao gồm:
- Dịch vụ hỗ trợ giao dịch
- Vận hành hệ thống giao dịch, hệ thống lưu ký và thanh toán giao dịch
- Ký gửi hạn ngạch
- Thanh toán giao dịch
Các hoạt động này được thực hiện theo nguyên tắc công khai, minh bạch và công bằng. Mỗi chủ thể chỉ được phép sử dụng một tài khoản duy nhất để tham gia giao dịch, nhằm tăng cường tính an toàn và quản lý.
Đối với thành viên lưu ký carbon, họ phải đáp ứng các yêu cầu theo quy định của pháp luật chứng khoán, về hạ tầng công nghệ thông tin, và không được trong tình trạng cảnh báo, kiểm soát hay đình chỉ hoạt động.
Cơ hội và thách thức trong việc triển khai sàn giao dịch carbon
Việc triển khai sàn giao dịch carbon mang lại cơ hội và lợi ích cho nhiều đối tượng, bao gồm cá nhân, tổ chức sở hữu nguồn sản sinh hoặc khai thác carbon, các doanh nghiệp có lượng phát thải khí nhà kính lớn, và thậm chí cả những doanh nghiệp không sử dụng hết hạn ngạch cũng có thể thực hiện giao dịch.
Tuy nhiên, thị trường carbon cũng đối mặt với nhiều thách thức. Trước hết, việc cung cấp hạn ngạch phát thải khí nhà kính cho doanh nghiệp cần đảm bảo tính khách quan, minh bạch, nhằm tránh lợi dụng để trục lợi. Đồng thời, việc tính toán giá và phương án chi trả cho chủ sở hữu nguồn sinh carbon cần có quy định cụ thể.
Hiện tại, Việt Nam chưa có một tổ chức hoạt động độc lập và đủ điều kiện theo chuẩn quốc tế để thực hiện định giá, cũng như chưa có quy định pháp lý và hướng dẫn cụ thể đối với loại hình hàng hóa “vô hình” này. Khi cơ sở pháp lý chưa đầy đủ, rõ ràng, các tổ chức tín dụng sẽ gặp nhiều khó khăn trong việc thực hiện các giao dịch liên quan như mua bán, ký gửi, thế chấp.
Ý kiến chuyên gia và tiềm năng phát triển thị trường
Theo Tiến sĩ Phạm Đức Anh từ Học viện Ngân hàng, tín chỉ carbon được công nhận là một loại tài sản bảo đảm sẽ mở ra cơ hội cho cả doanh nghiệp lẫn các tổ chức tín dụng. Để đáp ứng điều đó, tín chỉ carbon phải được bảo đảm bằng khung pháp lý vững chắc và đáp ứng các tiêu chuẩn quốc tế. Cơ quan quản lý nhà nước cần có cơ chế giám sát nhằm đảm bảo chất lượng tín chỉ, cũng như phòng ngừa và xử lý hiệu quả rủi ro có thể xảy ra.
Trên thế giới, đã có nhiều bài học về gian lận thương mại tín chỉ carbon, gây thiệt hại hàng tỷ euro và ảnh hưởng đến uy tín của các quốc gia liên quan. Do đó, vấn đề kiểm soát các giao dịch liên quan đến thị trường này cần được tính đến một cách cẩn trọng.
Theo số liệu của Bộ Nông nghiệp và Môi trường, từ 14,9 triệu ha rừng, tổng tiềm năng ước khoảng 70 triệu tấn tín chỉ carbon, nhưng việc khai thác giá trị kinh tế từ nguồn lực này còn khá khiêm tốn. Nhiều quốc gia như Trung Quốc, Australia và một số nước châu Âu đã coi tín chỉ carbon như một loại tài sản có thể sử dụng trong các hoạt động tài chính.
Tín chỉ này chỉ có giá trị khi được xác nhận bởi hệ thống kiểm soát đáng tin cậy và được bảo vệ bằng quy định pháp luật rõ ràng, giúp xác minh nguồn gốc, tính hợp pháp và chất lượng của từng giao dịch. Ở Việt Nam, Nghị định số 29/2026/NĐ-CP đã bước đầu quy định các nội dung này thông qua Hệ thống đăng ký quốc gia về tín chỉ carbon.
Khả năng tạo lập và phát triển tín chỉ carbon trong nước
Một thách thức nữa là khả năng tạo lập và đưa tín chỉ carbon vào giao dịch trong nước còn rất hạn chế. Theo Phó Chủ tịch kiêm Tổng Thư ký Hội chủ rừng Việt Nam Nguyễn Bá Ngãi, do thiếu quy định về quyền sở hữu, việc giao dịch tín chỉ carbon của các chủ rừng gặp nhiều khó khăn.
Trong khi đó, theo báo cáo của Cục Biển và Hải đảo Việt Nam, với khoảng 1 triệu km2 biển (tương đương 100 triệu ha), tiềm năng tạo tín chỉ carbon từ hệ sinh thái biển cũng rất lớn. Bởi vậy, Nghị định 29/2026/NĐ-CP được kỳ vọng là điểm mở đầu tiên cho thị trường tiềm năng này trong những năm tới, góp phần thúc đẩy nền kinh tế xanh và bền vững tại Việt Nam.
