Giá vật liệu xây dựng (VLXD) và chi phí lao động tăng mạnh đang đe dọa tiến độ hoàn thành nhiều công trình, dự án trọng điểm, gây áp lực lên mục tiêu giải ngân đầu tư công và tăng trưởng kinh tế hai con số trong những tháng cuối năm 2026.
Giá vật liệu tăng phi mã
Báo cáo của Sở Xây dựng TP.HCM cho thấy tính đến hết quý 2/2026, giá cát xây dựng tăng 73% và đá xây dựng tăng 63% so với cùng kỳ năm trước. Cụ thể, tại mỏ núi Ông Trịnh của Công ty CP Phước Hòa Fico, giá đá 1x2 trong tháng 5 là 215.000 đồng/m3 đã tăng lên 225.000 đồng/m3 vào tháng 6. Các mỏ khác như Tân Mỹ (209.500 đồng/m3), Tam Lập 3 (250.000 đồng/m3), lô 14A núi Thị Vải (khoảng 270.000 đồng/m3) cũng duy trì mức cao. Giá cát tại mỏ 55 xã Xuyên Mộc (Công ty XD Đại Lộc) khoảng 270.000 đồng/m3, trong khi tại mỏ suối nhánh hồ Dầu Tiếng (Công ty Hòa Bình) lên tới 340.000 đồng/m3.
Tuy nhiên, giá thực tế đến tay nhà thầu còn cao hơn nhiều. Theo niêm yết ngày 8/7 của Sở Xây dựng TP.HCM, đá 1x2 được bán với giá 720.000 - 780.000 đồng/m3, cát xây dựng từ 450.000 đến 480.000 đồng/m3. Một đại diện Tập đoàn xây dựng Central cho biết giá VLXD tùy loại đã tăng 15-30% so với cùng kỳ năm ngoái, khiến chi phí vượt ngân sách đã ký, buộc tập đoàn phải xin điều khoản trượt giá với chủ đầu tư.
Thiếu nhân công, chi phí tăng cao
Nguồn nhân lực cũng là vấn đề nan giải. Đại diện một nhà thầu tại TP.HCM cho biết công ty liên tục tuyển lao động nhưng cung không đủ cầu. Các nhà thầu dự án đầu tư công không thể tăng lương kịp thị trường do cơ chế điều chỉnh cứng nhắc, dẫn đến khó thu hút nhân công. Tập đoàn xây dựng Central hiện có khoảng 10.000 công nhân và cần thêm 5.000 người, nhưng giá nhân công đã tăng mạnh. Nhà thầu này đã phải tăng lương, luân chuyển lao động và thậm chí "nhập khẩu" lao động từ Bangladesh, Congo, nhưng vẫn rất khó khăn.
Theo ông Nguyễn Quốc Hiệp, Chủ tịch Hiệp hội Các nhà thầu xây dựng (VACC), giá VLXD do các sở xây dựng công bố thấp hơn giá mua thực tế 15-20%, khiến nhà thầu càng làm càng lỗ, thậm chí muốn trả lại dự án. Bên cạnh đó, chi phí nhân lực tăng mạnh: doanh nghiệp phải trả lương 700.000 - 1 triệu đồng/người/ngày nhưng đơn giá bình quân trong dự án công chỉ khoảng 350.000 đồng/ngày. Báo cáo của VACC chỉ ra rằng nguồn nhân lực ngành xây dựng mới đáp ứng 50-60% nhu cầu, mỗi năm cần bổ sung 400.000-500.000 lao động. Khoảng 75% lao động hiện nay là thời vụ, chưa qua đào tạo bài bản.
Áp dụng cơ chế điều chỉnh hợp đồng
Viện Kinh tế xây dựng đánh giá giá nhiên liệu tăng 100% so với đầu năm 2026, khiến dự toán chi phí xây dựng công trình giao thông tăng hơn 14%. Đơn vị này đề xuất áp dụng cơ chế điều chỉnh dự án, điều chỉnh hợp đồng xây dựng khi hoàn cảnh thay đổi cơ bản theo luật Xây dựng, đặc biệt với hợp đồng trọn gói và hợp đồng theo đơn giá cố định.
Kiểm soát thị trường, chính sách gỡ vướng kịp thời
Bộ Xây dựng vừa có văn bản yêu cầu các địa phương tăng cường quản lý, công bố giá VLXD và chỉ số giá xây dựng kịp thời, phản ánh đúng thị trường. Bộ đề nghị xử lý tình trạng găm hàng, thao túng giá, đặc biệt với thép, xi măng, cát, đá, nhựa đường. Ông Nguyễn Quốc Hiệp kiến nghị sớm điều chỉnh định mức, đơn giá xây dựng, cho phép tính bù trừ chênh lệch chi phí nhiên liệu trong dự toán và giá hợp đồng. Về dài hạn, cần phát triển nguồn nhân lực và thúc đẩy ứng dụng công nghệ, tự động hóa.
TS Phạm Viết Thuận, Viện trưởng Viện Kinh tế tài nguyên và môi trường TP.HCM, chỉ ra hiện tượng "neo" giá: tại Gò Công (Đồng Tháp), giá cát đấu thầu 120.000 đồng/m3, cộng chi phí đến chân công trình khoảng 180.000 đồng/m3, nhưng giá thị trường lên đến 470.000 đồng/m3. Ông đề nghị quy định lợi nhuận định mức, xử phạt hành vi lũng đoạn thị trường. Đồng thời, cần quy hoạch bãi tập kết vật liệu gần công trường, ưu tiên vận tải thủy, thành lập cơ chế điều phối nguồn vật liệu liên vùng. Các dự án giải ngân thấp cần được rà soát hàng tháng, nhà thầu yếu kém bị thay thế, nhà thầu vượt tiến độ được ưu tiên và khen thưởng.
TS Phạm Viết Thuận nhấn mạnh: "Trong giai đoạn nền kinh tế hướng tới mục tiêu tăng trưởng hai con số, đầu tư công không chỉ là nhiệm vụ giải ngân ngân sách mà còn là đầu kéo kích thích vốn tư, tạo việc làm và thúc đẩy nhiều ngành. Cần chuyển trọng tâm sang hoàn thành khối lượng thực tế trên công trường."
