PGS-TS Bùi Mạnh Hùng nhận định rằng hướng dẫn chấm thi môn ngữ văn kỳ thi tốt nghiệp THPT năm 2026 có sự mâu thuẫn: một mặt Bộ GD-ĐT tuyên bố chấm theo tinh thần đáp án mở, mặt khác lại xây dựng đáp án chấm thi theo cách thiên về truyền thống. Đề thi năm 2026 dù có một số bất hợp lý nhưng đã có nhiều đổi mới đáng ghi nhận, tạo điều kiện triển khai hoạt động dạy học và đánh giá đúng hướng. Tuy nhiên, ngay sau khi công bố đáp án và rubric, lộ trình đổi mới có vẻ chững lại.
Đáp án phần đọc hiểu: bước đi đúng hướng
Đáp án phần đọc hiểu được đánh giá khá tốt. Các câu 1, 2, 3 có các mức đúng hoàn toàn, đúng một phần, sai. Câu 4 cho phép thí sinh nêu luận điểm theo cách khác, được coi là điểm sáng. Tuy nhiên, đáp án câu 4 xác định luận đề: "Công nghệ in ấn là nhân tố quyết định vận mệnh của các quốc gia". Thí sinh có thể xác định luận đề theo hướng khác như "Sự nhân bản và phổ biến tri thức nhờ công nghệ in ấn đã làm thay đổi tiến trình phát triển của các quốc gia" hoặc "Công nghệ nhân bản tri thức có khả năng làm thay đổi vận mệnh của các quốc gia". Vì vậy, đáp án câu 4 cần mở hơn nữa. Với câu 5, dù đáp án còn tư duy phân mảnh (ý 1: 0,25, ý 2: 0,75, ý 3: 0,25) nhưng nhìn chung vẫn có độ mở tối thiểu để giám khảo linh hoạt.
Đáp án phần viết: những giới hạn của bước chuyển đổi
Rubric đoạn văn gồm nội dung kiến thức (1,25 điểm), kỹ năng phân tích và lập luận (0,5 điểm), hình thức và ngôn ngữ (0,25 điểm). Đây là cấu trúc hợp lý, tiến bộ, nhưng phần giải pháp được quy thành 6 ý nhỏ, pha trộn giữa rubric và đáp án chi tiết. Rubric bài nghị luận văn học là phần đáng bàn nhất. Về tích cực, rubric chia thành nội dung kiến thức (2,5 điểm), kỹ năng phân tích và lập luận (0,75 điểm), hình thức và ngôn ngữ (0,75 điểm). Tuy nhiên, vấn đề lớn nhất là rubric bám rất chặt vào một đáp án quy định chi tiết đến 21 ý, thực chất là đánh giá bài thi có viết đủ các ý của đáp án hay không.
Điều đáng lo hơn là những thí sinh xuất sắc có thể bị điểm thấp. Ví dụ, thí sinh phân tích rất hay và sâu sắc hình tượng lá như biểu tượng của sự chuyển hóa vật chất, cái chết không phải kết thúc, triết lý tái sinh của sự sống, nhưng không nói quy luật vòng đời hoặc cống hiến làm nên ý nghĩa tồn tại thì vẫn bị trừ điểm.
Cách chấm theo rubric cần hướng tới
Một rubric đúng nghĩa phải là công cụ đánh giá chất lượng thực hiện nhiệm vụ, không trả lời câu hỏi "thí sinh phải viết những ý gì?" mà trả lời "bài viết tốt đến mức nào?". Đối với câu viết đoạn (2 điểm), đáp án chỉ nên gợi ý: thí sinh có thể đề xuất nhiều giải pháp khác nhau nhằm hình thành đội ngũ các nhà đổi mới sáng tạo, doanh nhân công nghệ người Việt có tầm ảnh hưởng lớn. Các giải pháp có thể xuất phát từ cá nhân, giáo dục, gia đình, xã hội, chính sách nhà nước hoặc môi trường đổi mới sáng tạo. Chấp nhận những cách triển khai khác nhau nếu phù hợp, có lý lẽ và bằng chứng thuyết phục.
Rubric mới có thể gồm các tiêu chí: Tiêu chí 1: Hiểu vấn đề (0,5 điểm) - mức 0,5 xác định đúng yêu cầu nghị luận; mức 0,25 hiểu một phần; mức 0 lạc đề. Tiêu chí 2: Lập luận và phát triển ý (1,0 điểm) - mức 1,0: quan điểm rõ, lý lẽ và dẫn chứng hợp lý, triển khai thuyết phục; mức 0,75: lập luận đơn giản; mức 0,5: ý rời rạc; mức 0,25: rất sơ sài; mức 0: không có lập luận. Tiêu chí 3: Diễn đạt (0,25 điểm) - không hoặc rất ít lỗi chính tả và lỗi diễn đạt. Tiêu chí 4: Sáng tạo (0,25 điểm) - góc nhìn mới, lập luận độc đáo.
Đối với câu nghị luận văn học (4 điểm)
Đây là phần cần thay đổi mạnh nhất. Đáp án không nên nêu các ý nhỏ như hiện nay mà chỉ nên gợi ý những hướng tiếp cận có thể chấp nhận. Về nội dung, thí sinh có thể tập trung vào phân tích hình tượng những chiếc lá, mạch cảm xúc, quan hệ giữa chiếc lá và chú bé, triết lý nhân sinh, giá trị biểu tượng. Về nghệ thuật, không nên liệt kê đủ các biện pháp nghệ thuật rồi yêu cầu thí sinh phân tích đủ các yếu tố đó. Thí sinh có thể lựa chọn và phân tích một hoặc một số phương diện: cấu tứ và tổ chức mạch cảm xúc; nghệ thuật xây dựng hình tượng thơ; giá trị biểu tượng của hình ảnh thơ; nghệ thuật lựa chọn điểm nhìn và chủ thể trữ tình; ngôn ngữ thơ (từ ngữ, hình ảnh, nhịp điệu, âm thanh); biện pháp tu từ; giọng điệu và sắc thái cảm xúc; sự kết hợp giữa yếu tố tự sự, miêu tả, biểu cảm và triết lý. Những phân tích tinh tế, sâu sắc mới thể hiện năng lực phân tích văn học thực sự, chứ không phải viết cho đủ ý theo hình dung của người làm đáp án.
Rubric mới có thể có các tiêu chí: Tiêu chí 1: Hiểu văn bản (1,0 điểm) - mức 1,0: hiểu đúng nội dung cốt lõi, xác định được trọng tâm; mức 0,75: hiểu cơ bản; mức 0,5: hiểu phiến diện; mức 0: hiểu sai. Tiêu chí 2: Phân tích và diễn giải (1,5 điểm) - mức 1,5: lựa chọn chi tiết tiêu biểu, phân tích sâu, chỉ ra ý nghĩa của hình ảnh, ngôn ngữ, cấu tứ; mức 1,0: có phân tích nhưng thiên về kể lại; mức 0,5: chủ yếu mô tả; mức 0: không phân tích. Tiêu chí 3: Đánh giá và kết nối (0,75 điểm) - mức 0,75: có nhận xét, đánh giá, khả năng khái quát, liên hệ hợp lý; mức 0,5: có nhưng đơn giản; mức 0: không có. Tiêu chí 4: Tổ chức bài viết và lập luận (0,5 điểm) - mức 0,5: bố cục rõ, lập luận mạch lạc; mức 0,25: còn rời rạc; mức 0: thiếu tổ chức. Tiêu chí 5: Ngôn ngữ (0,25 điểm) - mức 0,25: không hoặc rất ít lỗi chính tả và lỗi diễn đạt; mức 0: nhiều lỗi.
Chấm văn theo rubric: chúng ta đang ở đâu trên lộ trình đổi mới?
Nhìn chung, đáp án chấm thi tốt nghiệp THPT môn ngữ văn năm 2026 cho thấy có một bước chuyển đáng ghi nhận. Nhóm chuyên gia có chủ ý chuyển từ đóng sang mở, từ chấm đếm ý sang rubric, từ kiểm tra kiến thức sang đánh giá năng lực. Tuy nhiên, thực tế cho thấy đây chỉ mới là bước chuyển tiếp, chưa phải điểm đến cuối cùng. Rào cản lớn nhất không nằm ở kỹ thuật xây dựng rubric mà ở quá trình tổ chức thực hiện. Đánh giá theo kiểu mới chỉ thành công dựa trên năng lực thực tế của giáo viên. Vì vậy, Bộ GD-ĐT cần đầu tư nhiều hơn cho công tác tập huấn giám khảo và nâng cao chất lượng đào tạo giáo viên ngữ văn ở các trường đại học sư phạm. Rubric không chỉ là công cụ đánh giá mà còn là tín hiệu gửi tới giáo viên và học sinh về điều được coi trọng trong dạy học. Nếu muốn đi tiếp con đường đánh giá năng lực mà Chương trình GDPT 2018 đã lựa chọn, trong những năm tới cần đổi mới căn bản, toàn diện không chỉ đề thi mà cả cách xây dựng rubric cho phần viết.
