Theo ông Đặng Tự Ân, Giám đốc Quỹ Hỗ trợ đổi mới giáo dục phổ thông Việt Nam, sau hơn 20 năm đổi mới, cải cách thi cử ở Việt Nam mới chủ yếu giải quyết các vấn đề tổ chức thi, chưa đi vào cốt lõi là xây dựng một hệ thống đánh giá giáo dục khoa học, tin cậy, hội nhập quốc tế và phù hợp với yêu cầu phát triển đất nước.
Bất cập trong tổ chức thi hiện nay
Thứ nhất, việc gộp kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học thành một kỳ thi chung là bất cập lớn nhất. Về bản chất, hai kỳ thi này có mục tiêu khác nhau, khó dung hòa trong cùng một hệ thống đánh giá. Một kỳ thi phải đồng thời thực hiện hai mục tiêu đối lập là điều khó hợp lý trên phương diện khoa học giáo dục.
Thứ hai, quy mô tổ chức kỳ thi quá lớn, tiềm ẩn nhiều rủi ro. Việt Nam duy trì một kỳ thi tuyển quy mô toàn quốc, trong khi nhiều quốc gia phát triển sử dụng các kỳ thi đánh giá năng lực hoặc bài thi chuẩn hóa quốc tế, tổ chức nhiều đợt trong năm, phần lớn bằng hình thức trực tuyến.
Năm 2026, kỳ thi tốt nghiệp THPT có hơn 1,22 triệu thí sinh, tổ chức tại khoảng 2.300 điểm thi và huy động trên 200.000 cán bộ, giáo viên. Với quy mô đó, vi phạm quy chế ở các khâu ra đề, coi thi, chấm thi luôn là nguy cơ hiện hữu và khó loại trừ hoàn toàn. Bên cạnh đó, nhà nước phải chi phí tổ chức không nhỏ.
Xét tốt nghiệp cần dựa trên quá trình học tập
Thứ ba, việc công nhận tốt nghiệp THPT chủ yếu dựa vào một kỳ thi tuyển là cách tiếp cận chưa phù hợp. Mục tiêu của giáo dục phổ thông là bảo đảm học sinh đạt chuẩn đầu ra, không phải loại bỏ ở cuối cấp. Thực tế đã có những năm tỷ lệ đạt yêu cầu sau chấm thi thấp, buộc địa phương điều chỉnh tiêu chí để tỷ lệ tốt nghiệp đạt trên 80%. Điều đó cho thấy kết quả một kỳ thi chưa phản ánh đầy đủ chất lượng học tập 12 năm.
Một nền giáo dục phát triển coi gần như 100% học sinh đủ điều kiện tốt nghiệp là bình thường, nếu quá trình dạy và học nghiêm túc. Chất lượng giáo dục không thể quyết định bởi một kỳ thi cuối cấp, cần đánh giá dựa trên cả quá trình học tập và rèn luyện tại trường.
Chuyển từ thi sang xét tốt nghiệp
Việc tách bạch kỳ thi tốt nghiệp THPT và tuyển sinh đại học triệt để chỉ thực hiện khi môi trường giáo dục hội đủ điều kiện. Chuyển đổi số, hội nhập quốc tế và đổi mới giáo dục tạo ra hệ sinh thái giáo dục hiện đại, linh hoạt, giúp người học phát triển toàn diện. Đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục trẻ hóa, năng động, sẵn sàng tiếp cận mô hình quản trị tiên tiến của thế giới.
Đối với kỳ thi tốt nghiệp THPT, cần từng bước chuyển từ thi sang xét tuyển công nhận tốt nghiệp trên cơ sở dữ liệu học tập số hóa. Nhà nước cần xây dựng hệ thống dữ liệu giáo dục quốc gia thống nhất, tin cậy, theo dõi quá trình học tập từ lớp 1 đến lớp 12. Hồ sơ học tập điện tử phản ánh đầy đủ kết quả học tập, quá trình rèn luyện và minh chứng năng lực, kết nối giữa nhà trường với cơ quan quản lý giáo dục các cấp. Khi hệ thống dữ liệu đủ độ tin cậy, kết quả học tập tích lũy nhiều năm trở thành căn cứ xét công nhận tốt nghiệp, thay vì phụ thuộc hoàn toàn vào một kỳ thi quốc gia duy nhất. Số hóa và liên thông dữ liệu toàn quốc giúp hạn chế can thiệp hoặc làm sai lệch hồ sơ.
Tuyển sinh đại học theo tinh thần tự chủ
Trong giai đoạn chuyển tiếp, có thể duy trì kỳ thi tuyển sinh chung theo mô hình “3 chung” đã áp dụng trước đây. Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp ngắn hạn, trước khi xây dựng được hệ thống đánh giá toàn diện và hiện đại. Về lâu dài, cần mở rộng quyền tự chủ tuyển sinh cho các cơ sở giáo dục đại học, cao đẳng. Mỗi cơ sở xây dựng đề án tuyển sinh phù hợp với sứ mệnh, mục tiêu đào tạo và đặc thù ngành nghề, dựa trên nền tảng dữ liệu giáo dục quốc gia. Đề án cần lấy ý kiến rộng rãi trong giới chuyên môn, bảo đảm minh bạch và được Bộ GD-ĐT phê duyệt.
Phương thức tuyển sinh kết hợp hài hòa giữa thi tuyển và xét tuyển. Bộ GD-ĐT có thể cho phép các cơ sở tổ chức kỳ thi tuyển sinh riêng nếu chứng minh được giá trị gia tăng và thực hiện trách nhiệm giải trình. Đồng thời, khuyến khích phát triển các kỳ thi đánh giá năng lực, thi trực tuyến đối với chương trình quốc tế tổ chức nhiều đợt trong năm, tăng tỷ trọng tuyển sinh dựa trên học bạ và hồ sơ học tập đã chuẩn hóa toàn quốc.
