Hà Nội xem xét mở lại trường chuyên cấp THCS: Cơ hội và thách thức
Dự thảo Luật Thủ đô mới đây đã đề xuất các quy định quan trọng về đầu tư và xây dựng hệ thống trường học công lập, bao gồm cả cơ sở giáo dục chất lượng cao, cơ sở giáo dục có nhiều cấp học và đặc biệt là trường chuyên từ cấp THCS trở lên. Mục tiêu của đề xuất này là nhằm phục vụ tối đa nhu cầu học tập của học sinh trên địa bàn Thủ đô. Bên cạnh đó, dự thảo cũng hướng tới việc ban hành chương trình giáo dục linh hoạt, tạo hành lang pháp lý phù hợp với đặc thù của một đô thị lớn như Hà Nội.
Kỳ vọng từ phía địa phương và phụ huynh
Theo lý giải của chính quyền địa phương, việc đầu tư vào hệ thống trường chuyên từ cấp THCS sẽ góp phần nâng cao chất lượng nguồn nhân lực, đáp ứng yêu cầu phát triển nhanh và bền vững của Thủ đô trong bối cảnh cạnh tranh khu vực và toàn cầu. Trước đây, Hà Nội từng có Trường THPT Chuyên Hà Nội Amsterdam tuyển sinh từ lớp 6 và đào tạo bậc THCS. Hằng năm, vấn đề tuyển sinh của ngôi trường này luôn thu hút sự quan tâm lớn từ đông đảo phụ huynh và học sinh.
Chỉ tiêu tuyển sinh thấp trong khi số lượng hồ sơ dự thi lại rất cao, khiến thí sinh phải vượt qua vòng hồ sơ với yêu cầu điểm học bạ khắt khe mới được tham gia bài kiểm tra đánh giá năng lực. Đi kèm với đó là tình trạng phụ huynh cho con chạy đua luyện thi và học thêm từ sớm để cạnh tranh giành suất học tại các trường chuyên danh giá. Tuy nhiên, sau nhiều năm tồn tại, Trường THPT Chuyên Hà Nội Amsterdam buộc phải dừng tuyển sinh lớp 6 do quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo chỉ cho phép tồn tại trường chuyên ở bậc THPT.
Dù vậy, Sở Giáo dục và Đào tạo Hà Nội vẫn luôn mong muốn được tiếp tục thành lập trường chuyên từ bậc THCS để tạo nguồn cho trường chuyên bậc THPT. Nhiều phụ huynh cũng kỳ vọng Trường THPT Chuyên Hà Nội Amsterdam sẽ tuyển sinh lớp 6 trở lại hoặc các trường THPT chuyên khác mở rộng đào tạo chương trình THCS. Chị Đỗ Vân Anh, một phụ huynh ở quận Thanh Xuân, chia sẻ: "Con tôi hiện đang học lớp 4 và ôn thi vào trường chất lượng cao, nhưng gia đình vẫn rất mong trường Amsterdam tiếp tục tuyển sinh lớp 6. Trước đó, gia đình tôi đã có con trai học tại ngôi trường danh giá này từ bậc THCS đến THPT và hiện đang du học. Được học trong môi trường chuyên chọn, con đã phát huy hết tố chất của mình. Ngoài ra, các câu lạc bộ và hoạt động của trường cũng rất sôi nổi, khiến con hứng thú hơn trong học tập."
Những cơ hội và thách thức từ mô hình giáo dục chuyên biệt
Tiến sĩ Đỗ Viết Tuân, Phó trưởng khoa phụ trách khoa Công nghệ Thông tin và Truyền thông tại Học viện Quản lý giáo dục, cho rằng việc Hà Nội đang xem xét triển khai mô hình giáo dục chuyên biệt hệ chuyên ở bậc THCS là một bước đi được kỳ vọng sẽ tạo nền tảng sớm cho đào tạo nhân lực chất lượng cao. Nếu được thiết kế hợp lý, đây có thể là cú hích chiến lược cho giáo dục mũi nhọn của Thủ đô. "Tuy nhiên, mô hình này cũng đặt ra nhiều câu hỏi về công bằng, áp lực học tập và tính phù hợp với định hướng đổi mới chương trình giáo dục phổ thông hiện hành", Tiến sĩ Tuân nhấn mạnh.
Chuyên gia này lý giải rằng bậc THCS là giai đoạn hình thành tư duy nền tảng và định hướng học thuật ban đầu của học sinh. Việc phát hiện và bồi dưỡng năng khiếu từ sớm có thể tạo ra "hệ sinh thái học thuật liên thông" từ THCS đến THPT chuyên và các chương trình đào tạo nâng cao. Nếu được tổ chức bài bản, mô hình này sẽ giúp phát hiện và nuôi dưỡng học sinh có năng lực nổi trội một cách hệ thống. Bên cạnh đó, nó còn góp phần xây dựng chuẩn đầu ra cao hơn ở một số lĩnh vực trọng điểm như Toán học, Khoa học, Công nghệ và Ngoại ngữ.
Hơn nữa, mô hình này có thể hình thành môi trường học thuật cạnh tranh lành mạnh, thúc đẩy nghiên cứu khoa học học sinh và hội nhập quốc tế. Đặc biệt, nếu gắn với tinh thần phát triển phẩm chất và năng lực của Chương trình Giáo dục phổ thông 2018, hệ chuyên THCS có thể trở thành không gian thử nghiệm các phương pháp dạy học tiên tiến như học theo dự án, giải quyết vấn đề thực tiễn hay tích hợp STEM.
Những thách thức không nhỏ khi triển khai
Tiến sĩ Tuân cũng chỉ ra rằng việc triển khai hệ chuyên ở độ tuổi 12–15 tiềm ẩn không ít thách thức. Thứ nhất, nguy cơ "luyện thi sớm" là rất rõ ràng. Nếu trọng tâm bị lệch sang thành tích và thi tuyển, mô hình có thể đi ngược tinh thần đổi mới, khiến học sinh chịu áp lực nặng nề thay vì phát triển toàn diện. Thứ hai, vấn đề công bằng giáo dục cần được quan tâm. Việc tập trung nguồn lực cho một nhóm nhỏ trường hoặc lớp chuyên có thể làm gia tăng khoảng cách giữa nội đô và ngoại thành, giữa học sinh có điều kiện và học sinh khó khăn.
Nếu không có cơ chế học bổng, hỗ trợ và phân bổ nguồn lực hợp lý, hệ chuyên THCS dễ trở thành biểu tượng của phân tầng giáo dục. Thứ ba, thách thức về đội ngũ và quản trị chất lượng cũng không kém phần quan trọng. Để chuyên thực sự là "chuyên", cần có giáo viên với năng lực chuyên môn sâu, phương pháp sư phạm phù hợp lứa tuổi, cùng hệ thống học liệu và cơ sở vật chất tương xứng. Nếu mở rộng theo phong trào mà thiếu chuẩn kiểm định rõ ràng, mô hình có nguy cơ chỉ mang tính danh nghĩa.
Cuối cùng, cần làm rõ sự khác biệt giữa mô hình chuyên THCS với mô hình các trường chất lượng cao hiện nay. Vì nếu không có sự chuẩn bị kỹ lưỡng và rõ ràng, rất có thể lại sa đà vào mô hình chất lượng cao mà Hà Nội đang triển khai hiện nay. Theo chuyên gia, kinh nghiệm quốc tế cho thấy mô hình giáo dục chọn lọc chỉ bền vững khi cân bằng được ba yếu tố: xuất sắc học thuật, công bằng tiếp cận và phát triển toàn diện học sinh.
Định hướng triển khai trong tương lai
Với Hà Nội, điều quan trọng không phải là có nên triển khai hệ chuyên THCS hay không, mà là triển khai như thế nào để phù hợp với chủ trương chính sách chung về giáo dục phổ thông. Do đó, nếu triển khai, cần thiết lập các quy định như: Quy chế tuyển sinh minh bạch dựa trên năng lực thực chất; Chuẩn chương trình nâng cao nhưng không vượt tải; Cơ chế giám sát độc lập và đánh giá định kỳ; Đầu tư song song cho hệ thống trường phổ thông đại trà.
"Giáo dục chuyên ở bậc THCS, nếu được thiết kế đúng hướng, có thể trở thành 'phòng thí nghiệm chính sách' cho đổi mới giáo dục chất lượng cao của Thủ đô. Nhưng nếu thiếu thận trọng, đây cũng có thể là phép thử khó cho mục tiêu công bằng và phát triển toàn diện mà giáo dục Việt Nam đang theo đuổi", Tiến sĩ Tuân nhấn mạnh quan điểm. Theo Hà Linh, việc cân nhắc kỹ lưỡng các yếu tố trên sẽ quyết định thành công của mô hình giáo dục chuyên biệt này trong tương lai.
