Bộ GD-ĐT Định Vị Lại Thước Đo Khoa Học: Từ Số Lượng Bài Báo Sang Tác Động Thực Tế
Mới đây, quyền Bộ trưởng Bộ Giáo dục và Đào tạo Hoàng Minh Sơn cùng Thứ trưởng Nguyễn Văn Phúc đã chủ trì cuộc làm việc với các cơ sở giáo dục đại học trực thuộc Bộ GD-ĐT. Nội dung trọng tâm là đánh giá tình hình triển khai Nghị quyết 57-NQ/TW của Bộ Chính trị về đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia. Đây là cuộc giao ban nội bộ đầu tiên trên cương vị người đứng đầu Bộ GD-ĐT của ông Hoàng Minh Sơn với khối trường đại học thuộc Bộ.
Trách Nhiệm Quốc Gia Và Sự Dịch Chuyển Thước Đo
Quyền Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn đã đặt vấn đề trách nhiệm quốc gia của các trường đại học trong bối cảnh đất nước quyết tâm hướng tới mục tiêu tăng trưởng kinh tế hai con số. Ông nhấn mạnh rằng trách nhiệm này phải được minh chứng bằng hành động cụ thể, không chỉ dừng lại ở lý thuyết. Do đó, cần có sự dịch chuyển trong thước đo khoa học, từ việc đong đếm đơn thuần qua số lượng đề tài và bài báo khoa học sang đánh giá qua tác động hiện hữu.
Mục đích tối thượng của mọi hoạt động triển khai lúc này là "tạo ra sản phẩm, tạo ra công ăn việc làm, điều chỉnh làm sao thay đổi được cơ cấu nền kinh tế để tác động đến mô hình tăng trưởng". Sản phẩm khoa học của đại học phải nhắm đến việc giải quyết "những bài toán lớn của các địa phương, của cả nước". Đó phải là sự hình thành "những doanh nghiệp sản phẩm, doanh nghiệp spin-off", mang lại giá trị cao từ "những cái gọi là công nghệ lõi, công nghệ sâu (distech), những cái nhìn thấy được", hoặc "những tư vấn chính sách có tác động lớn trong bối cảnh mới".
Ông Hoàng Minh Sơn nêu rõ: "Câu chuyện bây giờ không phải là đi đếm số lượng bài báo với nhau. Giờ đây không phải chỉ là so sánh tăng trưởng năm nay với năm trước về số bài báo. Cái đấy cũng quan trọng nhưng bên cạnh đó thì chúng ta đóng góp thực sự gì, đóng góp trực tiếp thế nào vào tăng trưởng kinh tế ngoài việc đóng góp bài báo, đóng góp về tri thức?".
Hợp Tác Để Giải Bài Toán Tầm Quốc Gia
Theo quyền Bộ trưởng, giáo dục đại học và nghiên cứu khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số đang đứng trước cơ hội, đặc biệt là về khả năng được đầu tư nguồn lực. Tuy nhiên, việc trả lời câu hỏi "làm những cái gì", "làm như thế nào" đòi hỏi tinh thần chủ động, quyết liệt và tốc độ từ lãnh đạo các cơ sở giáo dục đại học, giảng viên và nhà khoa học.
Ông chỉ ra rằng, hiện nay có nhiều đề xuất đề tài, nhiệm vụ, dự án từ các trường đại học nhưng thực tế triển khai còn hạn chế. Dù có những vướng mắc liên quan đến các bộ, ngành khác và chính sách mới chưa kịp đi vào cuộc sống, ông cho rằng cần nhìn nhận lại: "Thực sự chúng ta đã chuẩn bị cho những đề xuất đó thật kỹ, thật trúng chưa? Các cục, vụ của Bộ GD-ĐT thực sự vào cuộc cùng các trường chưa? Hay chúng ta vẫn xét duyệt kiểu hành chính quan liêu?".
Để giải quyết các bài toán tầm quốc gia, các trường phải phá bỏ sự chia cắt. Ông Sơn nhấn mạnh, đối với những công nghệ chiến lược, việc giải quyết các bài toán lớn "đều mang tính liên ngành", "việc hợp tác là bắt buộc". Các trường đại học cần xây dựng cơ chế quản trị nội bộ để đảm bảo gắn chặt giữa nghiên cứu và đào tạo, đồng thời hợp tác đa chiều với doanh nghiệp, địa phương và đối tác quốc tế. "Nhà nước sẽ phân bổ kinh phí theo sứ mạng, chất lượng, hiệu quả. Hiệu quả bao gồm việc tạo ra sản phẩm có chất lượng (với cùng một chi phí đầu vào)", quyền Bộ trưởng cho biết.
Tránh Việc "Trói Voi Bỏ Rọ" Trong Đánh Giá
Tiến sĩ Lê Đông Phương, chuyên gia về giáo dục đại học, cho biết khoảng 20 năm gần đây, khi giáo dục đại học hội nhập và chuyển sang giai đoạn đại chúng hóa, áp lực tự chủ tài chính khiến kinh phí đầu tư cho khoa học hạn hẹp. Để có thước đo đánh giá kết quả, các nhà quản lý đã "nhập khẩu" tiêu chuẩn công bố quốc tế. Ban đầu, điều này có mặt tốt là giúp Việt Nam xác định vị trí trên bản đồ khoa học thế giới, nhưng mặt trái là "cơn cuồng đếm bài" khiến nền khoa học phát triển chệch hướng.
Tiến sĩ Phương nhận định: "Mặc dù yêu cầu dịch chuyển thước đo khoa học đã được đặt ra ở Nghị quyết 57 nhưng tôi cho rằng quyền Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn chỉ đạo trên tinh thần trải nghiệm của chính ông từ khi còn là Hiệu trưởng Trường ĐH Bách khoa Hà Nội. Đó là góc nhìn của dân kỹ thuật, của một người từng làm cán bộ quản lý ở trường lớn, rất phản đối việc chạy theo tăng trưởng công bố quốc tế không thực chất".
Ông cũng cho rằng dù thông điệp của người đứng đầu Bộ GD-ĐT đã rõ ràng, nhưng rào cản từ các hội đồng đánh giá và quy chế cũ vẫn ngấm sâu. Việc đo lường giá trị đóng góp đích thực khi "không đếm bài" sẽ cần những thước đo mới khó khăn hơn, nhưng thế giới làm được thì mình cũng làm được.
Phó Giáo sư Nguyễn Tuấn Cường, nguyên Viện trưởng Viện Hán Nôm, cho rằng chỉ đạo của quyền Bộ trưởng Hoàng Minh Sơn là tín hiệu tích cực, nhưng không nên "trói voi bỏ rọ", tức là không áp dụng một thước đo chung cho tất cả. Cần phân chia và có bộ tiêu chí riêng biệt cho từng lĩnh vực: khoa học tự nhiên, kỹ thuật, công nghệ, khoa học xã hội, nhân văn. Việc hướng tới hiệu quả ứng dụng sẽ phù hợp hơn cho các ngành khoa học ứng dụng, trong khi nếu áp dụng cho khoa học cơ bản có thể gây bất lợi.
Ông Cường nói: "Bộ KH-CN và Bộ GD-ĐT cần phối hợp với nhau để xây dựng một bộ chỉ số đánh giá có tính phân biệt, độc lập tương đối giữa các ngành nhưng vẫn có sự liên hệ, quy đổi tương đương để đảm bảo sự công bằng và tôn trọng lẫn nhau giữa các lĩnh vực".
