Ngày 17.7, Công an tỉnh Quảng Trị khởi tố vụ án lợi dụng chức vụ, quyền hạn trong khi thi hành công vụ tại điểm thi Trường THPT Lê Trực (xã Tuyên Hóa). Các đối tượng bị khởi tố gồm phó trưởng điểm thi và thư ký điểm thi. Cơ quan chức năng bước đầu xác định 9 thí sinh liên quan trực tiếp đến hành vi gian lận, tiêu cực.
Khoảng trống trong năng lực tự cảnh báo
Luật sư Hoàng Hà (Đoàn Luật sư TP.HCM) cho rằng, khi có thêm một điểm thi bị điều tra về nghi vấn tiêu cực, vấn đề không còn dừng lại ở trách nhiệm cá nhân. Câu hỏi lớn hơn là hệ thống tổ chức thi có đủ khả năng tự phát hiện sai phạm hay vẫn trông chờ vào đơn tố cáo, thông tin mạng xã hội và điều tra sau kỳ thi.
Điều cần làm rõ trong vụ việc tại Trường THPT Lê Trực là hành vi tiêu cực diễn ra ở đâu, kéo dài bao lâu, bao nhiêu người có điều kiện quan sát và vì sao hệ thống giám sát tại chỗ không phát hiện hoặc không báo cáo ngay. Nếu thông tin chỉ được xử lý sau khi xuất hiện trên mạng xã hội, điều này cho thấy khoảng trống trong năng lực tự cảnh báo của quy trình.
Cuộc kiểm tra mang tính hệ thống
Mỗi vụ án phải được điều tra độc lập và cá thể hóa trách nhiệm. Tuy nhiên, điểm chung đáng quan tâm là nguy cơ người được giao bảo vệ tính công bằng của kỳ thi lại trở thành mắt xích làm suy giảm tính công bằng ấy. Sau xử lý hình sự, ngành giáo dục cần tiến hành một cuộc "kiểm toán" quy trình thi trên phạm vi rộng hơn.
Trước hết, cần xem xét lại cách phân quyền tại điểm thi, đánh giá liệu sự phân quyền đó có tạo ra khả năng kiểm tra chéo thực chất hay không. Việc lựa chọn nhân sự cũng cần rà soát theo hướng hạn chế xung đột lợi ích, không chỉ xem tiêu chuẩn chuyên môn mà còn đánh giá quan hệ công tác, thân thuộc và mức độ gắn bó lợi ích giữa người làm nhiệm vụ với trường đặt điểm thi và thí sinh. Luân chuyển cán bộ giữa các địa bàn chỉ có ý nghĩa khi đủ ngẫu nhiên và không để hình thành nhóm nhân sự quá quen thuộc.
Nhật ký tiếp cận và dữ liệu giám sát độc lập
Quy chế hiện hành yêu cầu ghi nhật ký đối với việc sử dụng điện thoại và máy tính tại khu vực coi thi. Camera được bố trí tại phòng bảo quản đề thi, bài thi và dữ liệu phải được lưu giữ, niêm phong. Tuy nhiên, rủi ro có thể phát sinh trong quá trình một người được phép đi lại giữa các khu vực, tiếp cận phòng thi hoặc trao đổi với người làm nhiệm vụ. Vì vậy, cần xây dựng nhật ký điện tử về việc ra vào các khu vực trọng yếu, thời gian thay đổi vị trí của người làm nhiệm vụ và các tình huống phải tiếp cận phòng thi ngoài kế hoạch. Dữ liệu này nhằm bảo đảm khi xuất hiện nghi vấn, cơ quan có thẩm quyền có thể tái dựng diễn biến thay vì chỉ dựa vào lời khai.
Dữ liệu giám sát phải được quản lý theo nguyên tắc độc lập. Người có trách nhiệm tại điểm thi không nên đồng thời là người duy nhất kiểm soát dữ liệu có thể dùng để xem xét trách nhiệm của chính mình. Cần quy định rõ thời hạn lưu giữ, người được tiếp cận, trình tự trích xuất và cơ chế niêm phong dữ liệu, vừa bảo đảm giá trị chứng minh, vừa bảo vệ hình ảnh và dữ liệu cá nhân của thí sinh, giáo viên.
Cơ chế bảo vệ người báo tin
Điều 55 Quy chế thi yêu cầu người phát hiện vi phạm kịp thời báo cho nơi tiếp nhận và quy định việc tiếp nhận, xử lý tố cáo theo pháp luật về tố cáo. Tuy nhiên, trong môi trường giáo dục, một giáo viên báo cáo sai phạm của đồng nghiệp hoặc lãnh đạo có thể phải đối diện với áp lực nghề nghiệp rất lớn. Vì vậy, ngoài đường dây nóng, cần có kênh báo cáo bảo mật độc lập với lãnh đạo điểm thi và đơn vị công tác của người phản ánh. Danh tính người báo tin chỉ được tiếp cận bởi một đầu mối có thẩm quyền. Mọi hành vi gây sức ép, hạ thi đua, điều chuyển bất lợi hoặc cô lập người phản ánh phải được xem xét và xử lý. Một hệ thống không bảo vệ người báo tin thì rất khó trông đợi sai phạm được phát hiện từ bên trong.
Vụ việc tại Trường THPT Lê Trực rồi sẽ được giải quyết bằng kết luận điều tra, cáo trạng và bản án nếu có đủ căn cứ truy cứu trách nhiệm hình sự. Tuy nhiên, trách nhiệm của hệ thống không thể kết thúc cùng bản án. Xử lý hình sự có thể loại bỏ một số người vi phạm, còn "kiểm toán" quy trình mới giúp trả lời vì sao vi phạm có thể xảy ra, vì sao không được phát hiện kịp thời và phải thay đổi điều gì để hạn chế tái diễn.
